नेपालको अर्थतन्त्र, व्यापार, जनसङ्ख्या र पारिवारिक स्वास्थ्य

अध्याय १: व्यापार र आर्थिक विकास

व्यापारको परिचय र प्रकार

क. व्यापार भनेको के हो?
उत्तर: व्यापार भनेको नाफा कमाउने उद्देश्यले वस्तु वा सेवा खरिद-बिक्री गर्ने कार्य हो ।

ख. आन्तरिक र बाह्य वा वैदेशिक व्यापारबिचको कुनै एउटा फरक लेख्नुहोस् ।
उत्तर: आन्तरिक व्यापार देशको सिमानाभित्र हुन्छ भने बाह्य वा वैदेशिक व्यापार दुई वा दुईभन्दा बढी देशहरूबीच हुन्छ ।

ग. नेपालबाट विदेश निर्यात हुने कुनै दुई वस्तुको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालबाट विदेश निर्यात हुने दुई वस्तुहरू गलैँचा र चिया हुन् ।

घ. नेपालमा विदेशबाट आयात हुने कुनै दुई वस्तुहरूको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालमा विदेशबाट आयात हुने दुई वस्तुहरू पेट्रोलियम पदार्थ र मोटर गाडी हुन् ।

ङ. नेपालको वैदेशिक व्यापारका कुनै दुई महत्त्व लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको वैदेशिक व्यापारका दुई महत्त्वहरू विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नु र आवश्यक वस्तु तथा प्रविधि आयात गर्नु हुन् ।

च. व्यापारको ढाँचा भनेको के हो ?
उत्तर: व्यापारको ढाँचा भनेको कुनै देशले कुन देशसँग कस्ता वस्तुहरू आयात वा निर्यात गर्छ भन्ने अवस्था हो ।

छ. "आधुनिक युगमा वैदेशिक व्यापार अपरिहार्य छ ।” यस कथनलाई एक वाक्यमा पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर: आधुनिक युगमा कुनै पनि देश आत्मनिर्भर नहुने भएकाले वैदेशिक व्यापार अपरिहार्य छ ।

आन्तरिक र वैदेशिक व्यापारका फरकहरू

क. व्यापार भनेको के हो ? आन्तरिक र वैदेशिक वा बाह्य व्यापारबिचका फरकहरू छुट्याउनुहोस् ।
उत्तर: व्यापार नाफा कमाउनका लागि वस्तु तथा सेवाको खरिद-बिक्री हो ।

• आन्तरिक व्यापार: यो देशको भौगोलिक सिमानाभित्र गरिन्छ । यसमा एउटै मुद्रा, कानुन र भाषा प्रयोग हुन्छ ।
• वैदेशिक वा बाह्य व्यापार: यो दुई वा दुईभन्दा बढी देशहरूबीच गरिन्छ । यसमा फरक मुद्रा, कानुन, भन्सार शुल्क र प्रक्रियाहरू हुन्छन् ।

ख. नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्थाको बारेमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था आयातमुखी छ ।

• नेपालको निर्यातको तुलनामा आयात धेरै गुणा बढी छ ।
• व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको छ ।
• निर्यात हुने वस्तुहरूको संख्या र परिमाण कम छ ।
• आयातमा मुख्यतः पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिनरी र गाडीहरू रहेका छन् ।

ग. नेपालको सन्दर्भमा वैदेशिक व्यापारको महत्त्वको सूची बनाई कुनै दुई महत्त्व व्याख्या गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको सन्दर्भमा वैदेशिक व्यापारका महत्त्वहरू निम्न छन्:

• विदेशी मुद्रा आर्जन: निर्यातबाट विदेशी मुद्रा प्राप्त हुन्छ, जसले देशको भुक्तानी सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ ।
• औद्योगिक विकास: आवश्यक कच्चा पदार्थ र प्रविधि आयात गरी देशको औद्योगिकीकरणमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।
• बजार विस्तार: उत्पादित वस्तुलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याएर बजारको आकार Bढाउँछ ।
• उपभोक्ताको हित: विभिन्न देशका वस्तुहरू आयात हुँदा उपभोक्ताले छनोटका अवसर पाउँछन् ।

घ. नेपालको व्यापार ढाँचा कस्तो छ ? छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको व्यापार ढाँचा आयातमुखी र केही सीमित देश तथा वस्तुमा निर्भर छ ।

• आयातमुखी: कुल व्यापारमा आयातको हिस्सा ९०% भन्दा बढी छ ।
• निर्भरता: मुख्यतया भारत र चीनसँग धेरै व्यापार हुन्छ ।
• वस्तुको प्रकार: प्राथमिक वस्तुहरू (कृषिजन्य) निर्यात हुन्छन् भने औद्योगिक र विलासिताका वस्तुहरू आयात हुन्छन् ।

ङ. नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था र नेपालको आर्थिक विकासमा यसको महत्त्व चर्चा गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था आयातमुखी छ, जहाँ निर्यातभन्दा आयात धेरै बढी छ, जसले गर्दा व्यापार घाटा उच्च छ ।

आर्थिक विकासमा महत्त्व:

• विदेशी मुद्रा आर्जन: निर्यातले विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछ ।
• रोजगारी सिर्जना: व्यापारिक गतिविधिले रोजगारीका अवसर बढाउँछ ।
• बजार विस्तार: अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँचले उत्पादन क्षमता बढाउँछ ।
• प्रविधि हस्तान्तरण: आयातित प्रविधिले देशको प्राविधिक विकासमा मद्दत गर्छ ।

व्यापार विविधीकरण र बजारीकरण

क. व्यापार विविधीकरण भनेको के हो ?
उत्तर: व्यापार विविधीकरण भनेको व्यापारलाई विभिन्न क्षेत्र र वस्तुहरूमा फैलाउने प्रक्रिया हो जसले जोखिम कम गर्छ र आम्दानी bढाउँछ।

ख. वस्तुगत व्यापार विविधीकरण भनेको के हो ?
उत्तर: वस्तुगत व्यापार विविधीकरणले विभिन्न वस्तुहरूको उत्पादन र बिक्रीमा ध्यान दिन्छ।

ग. देश वा क्षेत्रगत व्यापार विविधीकरणको अर्थ लेख्नुहोस् ।
उत्तर: देशगत व्यापार विविधीकरणले देशको आर्थिक आधार फराकिलो बनाउँछ।

घ. नेपालको व्यापार प्रवर्धन र बजारीकरणका लागि कुनै दुई सुझाव दिनुहोस् ।
उत्तर: नेपालको व्यापार प्रवर्धन र बजारीकरणका लागि सुझावहरू निम्न छन्:

• गुणस्तरीय उत्पादन विकास गर्ने।
• निर्यात बजारको खोजी र विस्तार गर्ने।

ङ. नेपालको वस्तुगत व्यापार विविधीकरणको अवस्थाका बारेमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको वस्तुगत व्यापार विविधीकरणको अवस्था:

• नेपालको निर्यात सीमित वस्तुहरूमा केन्द्रित छ।
• कृषिजन्य र हस्तकलाका उत्पादनहरू मुख्य निर्यात वस्तु हुन्।
• नयाँ र उच्च मूल्यका वस्तुहरूको उत्पादन र निर्यातमा विविधीकरणको खाँचो छ।

च. नेपालको क्षेत्रगत वा देशगत व्यापार विविधीकरणको वर्तमान अवस्था छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको क्षेत्रगत वा देशगत व्यापार विविधीकरणको वर्तमान अवस्था:

• नेपालको व्यापार केही सीमित देशहरू, मुख्यतया भारत र चीनमा निर्भर छ।
• अन्य सम्भावित बजारहरू जस्तै युरोप, अमेरिका र दक्षिणपूर्वी एसियामा निर्यात विस्तार गर्न आवश्यक छ।
• बजार विविधीकरणले व्यापार जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ।

छ. नेपालको व्यापार प्रवर्धन र बजारीकरणका लागि कुनै पाँच उपाय वा सुझावहरू दिनुहोस् ।
उत्तर: नेपालको व्यापार प्रवर्धन र बजारीकरणका लागि पाँच उपायहरू: (१) निर्यातयोग्य वस्तुको उत्पादन bढाउने, (२) अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच विस्तार गर्ने, (३) व्यापार सम्झौता गर्ने, (४) गुणस्तर नियन्त्रणमा ध्यान दिने, र (५) अनलाइन बजारीकरणको प्रयोग गर्ने।

ज. नेपालको वैदेशिक व्यापारको सम्भावनाका बारेमा चर्चा गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको वैदेशिक व्यापारको सम्भावनाका बारेमा चर्चा गर्नु एक वैचारिक प्रश्न हो, जसलाई निम्न बुँदाहरूमा व्याख्या गर्न सकिन्छ:

• जलविद्युत: नेपालमा प्रचुर मात्रामा जलविद्युत उत्पादनको सम्भावना छ। यसको निर्यातले व्यापार घाटा कम गर्न सक्छ।
• पर्यटन: प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाका कारण पर्यटन क्षेत्रको ठूलो सम्भावना छ, जसले विदेशी मुद्रा आर्जनमा मद्दत गर्छ।
• कृषि उत्पादन: विशेष कृषि उत्पादनहरू जस्तै अलैंची, चिया, कफी र जडीबुटीहरूको निर्यात bढाउन सकिन्छ।
• भौगोलिक अवस्थिति: दुई ठूला बजार (भारत र चीन) को बीचमा रहेकोले नेपालले पारवहन र व्यापारिक 'हब' को रूपमा फाइदा लिन सक्छ।
• श्रम निर्यात: यद्यपि यो आदर्श होइन, तर हाल वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ले देशको शोधनान्तर स्थिति सन्तुलनमा राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

अध्याय २: आर्थिक योजना र विकास

आर्थिक योजनाको परिचय

क. आर्थिक योजना भनेको के हो?
उत्तर: आर्थिक योजना भनेको देशको आर्थिक स्रोतहरूलाई सदुपयोग गरी भविष्यका लागि लक्ष्य निर्धारण गरी बनाइएको योजना हो।

ख. सबैभन्दा पहिला आर्थिक योजनाको सुरुवात कुन देशमा भएको हो?
उत्तर: सोभियत संघ (USSR) मा।

ग. नेपालमा पहिलो आर्थिक योजना कहिले कार्यान्वयन भएको थियो?
उत्तर: वि. सं. २०१३ साल (सन् १९५६) मा।

घ. चालु योजनाको कुनै एउटा उद्देश्य लेख्नुहोस् ।
उत्तर: समावेशी तथा दिगो आर्थिक वृद्धि गर्दै रोजगारी सिर्जना गर्नु।

ङ. आर्थिक योजनाका कुनै दुई महत्त्व बताउनुहोस् ।
उत्तर:

• आर्थिक स्रोतहरूको प्रभावकारी उपयोग सुनिश्चित गर्छ।
• दीर्घकालीन विकासका लागि मार्गदर्शन प्रदान गर्छ।

च. हाल नेपालमा कुन आर्थिक योजना कार्यान्वयन भइरहेको छ?
उत्तर: हाल औपचारिक राष्ट्रिय योजना चक्र परिवर्तन भइरहेकाले कार्यक्रम–आधारित वार्षिक योजना सञ्चालनमा छ।

छ. हाल कार्यान्वयन भइरहेको आर्थिक योजना कति वर्षको छ?
उत्तर: १ वर्षको (वार्षिक कार्यक्रम)।

ज. स्थानीय योजना भनेको के हो?
उत्तर: स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका/जिल्ला) ले आफ्ना आवश्यकता अनुसार तयार गर्ने विकास योजना हो।

नेपालमा योजनाबद्ध विकासको इतिहास र वर्तमान योजना

क. नेपालको आर्थिक योजनाको सङ्क्षिप्त इतिहास लेख्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालमा योजनाबद्ध आर्थिक विकासको सुरुवात वि. सं. २०१९ साल (सन् १९६२) देखि भएको हो। पहिलो पंचवर्षीय योजना वि. सं. २०१३ देखि २०१८ सम्म (सन् १९५६–१९६१) कार्यान्वयन भएको थियो। यसको मुख्य लक्ष्य देशको आर्थिक विकासलाई व्यवस्थित दिशा दिनु थियो।

ख. नेपालको हालको आर्थिक योजनाका राष्ट्रिय लक्ष्य र उद्देश्यहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: हालको योजनाका राष्ट्रिय लक्ष्य र उद्देश्यहरूमा समावेशी तथा दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्दै रोजगारी सिर्जना गर्नु र गरिबी घटाउनु प्रमुख हुन्।

ग. हालको आर्थिक योजनाका समष्टिगत रणनीतिहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: हालको योजनाका समष्टिगत रणनीतिहरूमा वार्षिक तथा मध्यावधि कार्यक्रमहरूलाई दीर्घकालीन भिजन «प्रस्पेक्ट नेपाल–२०३०» सँग समन्वयित गरी सञ्चालन गर्ने समावेश छन्।

घ. आर्थिक योजनाका महत्त्वहरूको सूची तयार गर्नुहोस् ।
उत्तर:

• आर्थिक स्रोतहरूको प्रभावकारी उपयोग सुनिश्चित गर्छ।
• दीर्घकालीन विकासका लागि मार्गदर्शन प्रदान गर्छ।
• आर्थिक तथा सामाजिक प्रतिफल प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।
• प्राथमिकता क्रमका आधारमा खर्च छुट्याएर देशको आर्थिक विकासका लागि सहयोग पुर्‍याउँछ।

ङ. नेपालको हालको योजनाका सोच, उद्देश्य र रणनीतिहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालको सोह्रौं योजना (आ.व. २०८१/८२–२०८५/८६) ले दिगो विकास लक्ष्यहरूलाई केन्द्रमा राखेको छ।

• सोच (Vision): तीव्र, दिगो र समावेशी आर्थिक वृद्धि हासिल गरी समुन्नत, समृद्ध र सामाजिक न्यायसहितको समाज निर्माण गर्ने।
• उद्देश्यहरू (Objectives): उच्च र दिगो आर्थिक वृद्धिका माध्यमबाट गरिबी घटाउने, उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना गर्ने, सामाजिक क्षेत्रहरूमा सुशासन कायम गर्ने, र स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, आवास र सुरक्षामा सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने।
• रणनीतिहरू (Strategies): आर्थिक वृद्धिलाई गति दिन निजी क्षेत्रको लगानी प्रवर्द्धन गर्ने, सामाजिक क्षेत्रमा लगानी bढाई मानव पूँजीको विकास गर्ने, पूर्वाधार विकासमा जोड दिई क्षेत्रीय सन्तुलन कायम गर्ने, र सुशासन र संस्थागत क्षमता विकास गरी योजना कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउने।

च. 'नेपालमा वि.सं. २०१३ सालदेखि लागु भएका आर्थिक योजनाहरूले रोजगारी सिर्जना र गरिबी निवारणलाई आजसम्म पनि प्रमुख उद्देश्य बनाएको भए तापनि नेपालमा यी उद्देश्यहरू पूरा भएका छैनन् ।' यसका कारणहरू चर्चा गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपालमा रोजगारी सिर्जना र गरिबी निवारणका उद्देश्यहरू पूरा नहुनुका प्रमुख कारणहरू:

• राजनीतिक अस्थिरता: बारम्बारको राजनीतिक परिवर्तनले योजनाहरूको निरन्तरता र प्रभावकारी कार्यान्वयनमा बाधा पुर्‍याएको छ।
• संरचनागत समस्या: कृषिमाथिको अत्यधिक निर्भरता, कमजोर औद्योगिक आधार र अपर्याप्त पूर्वाधारले आर्थिक वृद्धिलाई सीमित गरेको छ।
• सुशासनको कमी: भ्रष्टाचार, कमजोर संस्थागत क्षमता र नीतिगत अस्थिरताले विकास बजेटको प्रभावकारी उपयोग हुन दिएन।
• प्राकृतिक प्रकोप र बाह्य कारण: भूकम्प, नाकाबन्दी र कोभिड-१९ जस्ता महामारीले अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पारेको छ।
• अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्भरता: आयातमाथिको बढ्दो निर्भरता र निर्यातको कमजोर अवस्थाले व्यापार घाटा bढाएको छ।

अध्याय ३: श्रम, उद्यमशीलता र रोजगारी

श्रमको परिचय र प्रकार

क. श्रम भनेको के हो?
उत्तर: श्रम भनेको कुनै पनि कार्य गर्नका लागि गरिने शारीरिक वा मानसिक प्रयास हो।

ख. श्रमका प्रकारहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर: श्रमका मुख्य प्रकारहरू शारीरिक श्रम, मानसिक श्रम, र सामाजिक श्रम हुन्।

ग. मानसिक र शारीरिक श्रमबिचको कुनै एक भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर: शारीरिक श्रममा शरीरको बल प्रयोग हुन्छ भने मानसिक श्रममा मस्तिष्कको बढी प्रयोग हुन्छ।

घ. श्रमका कुनै दुई महत्त्व बताउनुहोस्।
उत्तर: श्रमले समाजको विकास र समृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ र व्यक्तिगत आयआर्जन र आर्थिक उन्नतिमा मद्दत गर्छ।

ङ. श्रमको सम्मान भनेको के हो?
उत्तर: श्रमको सम्मान भनेको मानिसले गरेको मेहनत र योगदानलाई उचित कदर र मान्यता दिनु हो।

उद्यमशीलता र रोजगारी

क. उद्यमशीलता भनेको के हो?
उत्तर: उद्यमशीलता भनेको कुनै नयाँ व्यवसाय वा परियोजना सुरु गर्ने, त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने र त्यसबाट हुने जोखिम बहन गर्ने प्रक्रिया हो।

ख. उद्यमीको अर्थ लेख्नुहोस्।
उत्तर: उद्यमी भनेको नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने र त्यसको सञ्चालन तथा जोखिमको जिम्मेवारी लिने व्यक्ति हो।

ग. नेपालमा उद्यमशीलता विकास हुन नसक्नुको कुनै एउटा प्रमुख कारण बताउनुहोस्।
उत्तर: नेपालमा उद्यमशीलता विकास हुन नसक्नुको एउटा प्रमुख कारण आवश्यक पुँजी र वित्तीय स्रोतको अभाव हुनु हो।

घ. उद्यमशीलताका कुनै दुई महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर: यसले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्छ र देशको आर्थिक विकासमा मद्दत गर्छ।

ङ. नेपालमा उद्यमशीलताको विकासका लागि के गर्नुपर्ला? एक वाक्यमा लेख्नुहोस्।
उत्तर: नेपालमा उद्यमशीलताको विकासका लागि युवाहरूलाई आवश्यक तालिम र सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउनुपर्छ।

च. उद्यमीमा हुनुपर्ने कुनै दुई गुण लेख्नुहोस्।
उत्तर: सिर्जनशीलता र नवीन सोच तथा जोखिम मोल्ने क्षमता।

छ. उद्यमीले गर्ने कुनै दुईओटा कार्य बताउनुहोस्।
उत्तर: व्यवसायको योजना बनाउने र व्यवसायका लागि आवश्यक स्रोतसाधन जुटाउने।

ज. रोजगारी भनेको के हो?
उत्तर: रोजगारी भनेको कुनै व्यक्तिले नियमित रूपमा काम गरी त्यसबापत पारिश्रमिक वा तलब प्राप्त गर्ने अवस्था हो।

श्रमको सम्मान र आर्थिक विकास

क. श्रमको परिभाषा दिनुहोस्। श्रमको महत्त्व के के छन्?
उत्तर: श्रम भनेको कुनै पनि कार्य सम्पादन गर्नका लागि गरिने शारीरिक वा मानसिक प्रयास हो। श्रमले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, उत्पादन bढाएर आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ, सामाजिक प्रतिष्ठा र सम्मान दिलाउँछ, र देशको समग्र समृद्धिमा मद्दत गर्छ।

ख. श्रमका विभिन्न प्रकारहरू उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर:

• शारीरिक श्रम: भारी बोक्ने, खेत जोत्ने, निर्माण कार्य गर्ने जस्ता शरीरको बल प्रयोग हुने कामहरू।
• मानसिक श्रम: शिक्षकले पढाउने, डाक्टरले उपचार गर्ने, इन्जिनियरले नक्सा बनाउने जस्ता मस्तिष्कको बढी प्रयोग हुने कामहरू।
• सामाजिक श्रम: समाजसेवा गर्ने, स्वयंसेवा गर्ने जस्ता समाजको हितका लागि गरिने कामहरू।

ग. 'देशको विकासमा सबै खालका श्रमको समान महत्त्व छ ।' यस कथनलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर: शारीरिक श्रमले भौतिक संरचना निर्माण र उत्पादन bढाउन मद्दत गर्छ भने मानसिक श्रमले शिक्षा, प्रविधि र व्यवस्थापनको क्षेत्रमा विकास ल्याउँछ। एक प्रकारको श्रम अर्को प्रकारको श्रमसँग अन्योन्याश्रित हुन्छ, एक बिना अर्को सम्भव हुँदैन।

घ. श्रमको सम्मान हुन सके मात्रै देशको विकास हुन सक्छ । यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर: जब सबै श्रमको सम्मान हुन्छ, तब मानिसहरू कुनै पनि काम गर्न हिचकिचाउँदैनन्। यसले गर्दा सबै क्षेत्रमा आवश्यक जनशक्ति उपलब्ध हुन्छ, उत्पादन bढ्छ, कामदारको मनोबल bढ्छ र समानताको भावना विकास हुन्छ।

ङ. उद्यमशीलताको परिभाषा दिनुहोस् । उद्यमशीलताका फाइदा वा महत्त्वहरूको सूची बनाउनुहोस् ।
उत्तर: उद्यमशीलता भनेको नाफा कमाउने उद्देश्यले जोखिम मोलेर कुनै नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने र त्यसलाई सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्ने प्रक्रिया हो। यसले नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्छ, कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) bढाउँछ, नयाँ प्रविधि bढावा दिन्छ, र गरिबी घटाउँछ।

च. नेपालमा उद्यमशीलता प्रवर्धनका समस्या र समाधानका उपायहरू लेख्नुहोस् ।
उत्तर:

• समस्याहरू: पुँजीको अभाव, ज्ञान र तालिमको कमी, बजार व्यवस्थापनमा समस्या, र जोखिम मोल्ने संस्कृतिको कमी।
• समाधानका उपायहरू: सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउने, उद्यमशीलता शिक्षा दिने, सरकारी नीति सरल बनाउने, र सफल उद्यमीबाट प्रेरणा लिने।

छ. 'नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरू पछाडि पर्नुको प्रमुख कारणहरू श्रमको सम्मानमा कमी हुनु हो।' चर्चा गर्नुहोस् ।
उत्तर: शारीरिक श्रमलाई बौद्धिक कामभन्दा कम महत्त्व दिने सामाजिक मानसिकता, श्रमको कदर नहुँदा दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुनु, र यसले गरिबी र बेरोजगारी bढाउने हुँदा उत्पादनशीलता घटेर आर्थिक विकासमा बाधा पुग्छ।

ज. 'नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशको आर्थिक समृद्धि उद्यमशीलताबाट मात्रै सम्भव छ ।' यस कथनलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर: उद्यमीहरूले नयाँ व्यवसाय सुरु गरेर रोजगारी सिर्जना गर्छन्, बजार विस्तार गरी GDP bढाउँछन्, नवप्रवर्तनबाट अर्थतन्त्रलाई प्रतिस्पर्धी बनाउँछन्, र स्थानीय स्रोतसाधनको अधिकतम उपयोग गरी आयातमाथिको निर्भरता घटाउँछन्।

झ. उद्यमीको कार्य र सफल उद्यमीका गुणहरू लेख्नुहोस् ।
उत्तर:

• कार्यहरू: व्यवसायको योजना र व्यवस्थापन गर्ने, जोखिम मोल्ने, स्रोत जुटाउने, र नवप्रवर्तन गर्ने।
• गुणहरू: दृढ संकल्प, आत्मविश्वास, सिर्जनशीलता, नेतृत्व क्षमता, र समस्या समाधान गर्ने क्षमता।

अध्याय ४: अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहयोग

कूटनीतिक सम्बन्ध र पञ्चशील

क. एक वाक्यमा कूटनीतिक सम्बन्धलाई परिभाषित गर्नुहोस्।
उत्तर: कूटनीतिक सम्बन्ध भन्नाले एक राष्ट्रले अर्को राष्ट्रसँग शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, सार्वभौमसत्ताको सम्मान र आपसी हितका आधारमा कायम गर्ने व्यवहार वा नीति हो।

ख. पञ्चशील भनेको के हो?
उत्तर: पञ्चशील भनेको राष्ट्रहरूबीचको पारस्परिक सम्बन्धलाई मार्गनिर्देश गर्न सन् १९५४ मा प्रतिपादित पाँच आधारभूत सिद्धान्तहरूको सङ्ग्रह हो।

ग. द्विपक्षीय र बहुपक्षीय सम्बन्धबिचको भिन्नता एक वाक्यमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: द्विपक्षीय सम्बन्ध दुई देशबीच मात्र हुन्छ भने बहुपक्षीय सम्बन्ध दुईभन्दा बढी देश वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबीच हुने गर्दछ।

घ. राज्यहरूलाई किन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आवश्यकता पर्छ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस्।
उत्तर: राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक विकास, व्यापार विस्तार तथा विश्व शान्ति र भाइचारा कायम गर्न राज्यहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आवश्यकता पर्छ।

ङ. नेपालले कहिले एसियाली विकास बैंकको सदस्यता पायो?
उत्तर: नेपालले सन् १९६६ यता एसियाली विकास बैंक (एडीबी) को सदस्यता पाएको थियो, यद्यपि यसबाट सहायता लिन भने सन् १९६८ देखि सुरु गरेको हो।

च. नेपालले सबैभन्दा पछाडि द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गरेको मुलुक कुन हो? यो सम्बन्ध कहिले स्थापित भएको थियो?
उत्तर: नेपालले हालसम्म १७४ देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम गरिसकेको छ। यसमध्ये पछिल्लो पटक सम्बन्ध कायम भएको मुलुक गणतन्त्र पलाउ हो, जुन २१ मार्च २०२२ मा स्थापित भएको थियो।

छ. नेपाल-भारत सम्बन्धलाई 'रोटीबेटीको सम्बन्ध' भन्नुको कारण के हो?
उत्तर: नेपाल र भारतका नागरिकबीचको खुला सिमाना, रोजगारी (रोटी) तथा वैवाहिक (बेटी) सम्बन्धका कारण यस सम्बन्धलाई 'रोटीबेटीको सम्बन्ध' भनिन्छ।

नेपालको वैदेशिक सम्बन्धका आधार र पञ्चशील

क. नेपालको वैदेशिक सम्बन्धको आधारहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर: पञ्चशीलका सिद्धान्त, संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको परिपालना, असंग्लग्नताको नीति (NAM), पारस्परिक लाभ, र राष्ट्रिय हितको रक्षा।

ख. पञ्चशीलका पाँच सिद्धान्तहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: (१) एक-आपसको क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान, (२) एक-आपसको आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेप, (३) अनाक्रमण, (४) समानता र पारस्परिक लाभ, र (५) शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व।

ग. भारत र चीनले नेपाललाई कुन कुन क्षेत्रमा सहयोग गरेका छन्?
उत्तर: भारतले पूर्वाधार विकास, ऊर्जा, स्वास्थ्य, शिक्षा र व्यापारमा सहयोग गरेको छ भने चीनले पूर्वाधार विकास, ऊर्जा, व्यापार र पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुर्याएको छ।

घ. नेपाल चीन सम्बन्धको बारेमा लेख्नुहोस्।
उत्तर: नेपाल-चीन सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक रूपमा पुरानो छ, जुन सन् १९५५ अगस्ट १ मा स्थापित भएको हो। यो सम्बन्ध 'पञ्चशील' र 'एक चीन नीति' मा आधारित छ।

ङ. विश्व बैंकले नेपाललाई कुन कुन क्षेत्रमा सहयोग पुऱ्याएको छ?
उत्तर: सहरी विकास, पूर्वाधार, वित्तीय क्षेत्रको सुदृढीकरण, स्वास्थ्य प्रणाली, र गरिबी न्यूनीकरण जस्ता क्षेत्रमा सहयोग पुऱ्याएको छ।

च. एसियाली विकास बैंक किन नेपालको लागि महत्त्वपूर्ण छ?
उत्तर: यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो विकास साझेदार मध्ये एक हो, जसले गरिबी घटाउन, रोजगारी सिर्जना गर्न र ऊर्जा सङ्कट समाधान गर्न ऋण तथा अनुदान सहयोग उपलब्ध गराउँछ।

छ. देशको विकासमा द्विपक्षीय र बहुपक्षीय सहयोगको आवश्यकता औंल्याउँदै एक दैनिक पत्रिकामा प्रकाशित गर्नको लागि सम्पादकीय लेख्नुहोस्।
उत्तर: (सम्पादकीय) देश विकासमा द्विपक्षीय र बहुपक्षीय सहयोगको अपरिहार्यता: नेपाल जस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि आन्तरिक स्रोतसाधन अपर्याप्त हुने भएकाले द्विपक्षीय (भारत, चीन आदिबाट पूर्वाधार विकासमा) र बहुपक्षीय (विश्व बैंक, एडीबी आदिबाट नीतिगत सुधार र वित्तीय स्थिरतामा) सहयोगको सन्तुलित परिचालन आवश्यक छ।

अध्याय ५: संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र नेपाल

संयुक्त राष्ट्र सङ्घको परिचय र शान्ति मिसन

क. संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना कहिले भयो ?
उत्तर: संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा भएको थियो।

ख. संयुक्त राष्ट्र सङ्घको नाम कसले संयोजन गरेको थियो ?
उत्तर: तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टले संयोजन (सुझाव) गरेका थिए।

ग. नेपाली सेना पहिलोपटक संयुक्त राष्ट्र सङ्घको शान्ति मिसनमा कहिले सहभागी भएको थियो ?
उत्तर: सन् १९५८ मा।

घ. सशस्त्र प्रहरी बल पहिलो पटक संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति स्थापनामा कहिले तैनाथ गरिएको थियो ?
उत्तर: सशस्त्र प्रहरी बलको पहिलो टुकडी सन् २००८ मा युनाइटेड नेसन्स मिसन इन सुडान (UNMIS) मा तैनाथ गरिएको थियो।

ङ. नेपालमा अनमिनको मुख्य भूमिका के थियो ?
उत्तर: नेपालको शान्ति प्रक्रियाको अनुगमन, माओवादी सेनाको हतियार र लडाकुहरूको व्यवस्थापन तथा संविधान सभाको निर्वाचनमा सहयोग पुर्याउनु थियो।

च. नेपाली सेना संयुक्त राष्ट्र सङ्घको शान्ति मिसनमा खटिएका कुनै दुई देशको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: लेबनान र दक्षिण सुडान।

छ. नेपालले कहिले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको सदस्यता प्राप्त गर्यो ?
उत्तर: सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा।

ज. संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति स्थापना मिसनमा नेपाली सुरक्षाकर्मीहरूको सहभागिता तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?
उत्तर: नेपालका लागि गौरवको विषय हो, जसले विश्व शान्तिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।

शान्ति स्थापना र नेपालको भूमिका

क. संयुक्त राष्ट्र शान्ति स्थापना अभियानको बारेमा छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: द्वन्द्वग्रस्त वा युद्धपछिको क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महत्वपूर्ण गतिविधि हो, जसले युद्धविरामको अनुगमन गर्ने र मानवीय सहायता पुर्याउने कार्य गर्छ।

ख. संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति स्थापनामा नेपाली सेनाको भूमिका मूल्याङ्कन गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपाली सेनाले सन् १९५८ देखि विभिन्न ४३ वटाभन्दा बढी मिसनमा सहभागिता जनाएर जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा शान्ति कायम गर्न उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।

ग. शान्ति प्रक्रियामा नेपाल प्रहरीको भूमिका वर्णन गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपाल प्रहरीले UNPOL को रूपमा कानुन व्यवस्था कायम गर्ने, अपराध नियन्त्रण गर्ने र स्थानीय समुदायमा सुरक्षाको प्रत्याभूति दिने काम गर्दछ।

घ. नेपाल संलग्न भएका संयुक्त राष्ट्र सङ्घका कुनै चार गतिविधिको सूची बनाउनुहोस् ।
उत्तर: शान्ति स्थापना मिसन, मानवीय सहायता कार्यक्रम, दिगो विकास लक्ष्य प्राप्तिमा सहकार्य, र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागिता।

ङ. नेपालमा कार्यरत कुनै चार संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विशिष्टीकृत संस्थाको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: UNDP, UNICEF, WHO, र FAO।

च. संयुक्त राष्ट्र सङ्घका गतिविधिलाई प्रभावकारी बनाउन नेपालले क्या गर्नुपर्छ?
उत्तर: सक्रिय कूटनीति अपनाउने, शान्ति सैनिकको तालिम र उपकरण गुणस्तरीय बनाउने, विशिष्टीकृत संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्ने, र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने।

अध्याय ६: क्षेत्रीय सङ्गठनहरू

क्षेत्रीय सङ्गठन र सार्क

क. एक वाक्यमा क्षेत्रीय सङ्गठनको परिचय दिनुहोस् ।
उत्तर: विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रका राष्ट्रहरूबिच आर्थिक, सामाजिक, र राजनीतिक सहयोग bढाउन स्थापित भएको सङ्गठन नै क्षेत्रीय सङ्गठन हो ।

ख. सार्कको लोगो कसले बनाएका हुन् ?
उत्तर: नेपालका कलाकार श्यामेन्द्र मानन्धरले बनाएका हुन् ।

ग. नेपाल र युरोपेली सङ्घबिच कहिले सम्बन्ध स्थापित भएको थियो ?
उत्तर: सन् १९७५ (वि.सं. २०३२) मा ।

घ. नेपालले युरोपेली सङ्घका देशबाट आयात गर्ने कुनै दुई सामानको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: मेसिनरी पार्ट्स र औषधिहरू ।

ङ. क्षेत्रीय सङ्गठनको अवधारणा उल्लेख गर्दै यस्ता सङ्गठनका कुनै तीन उद्देश्य लेख्नुहोस् ।
उत्तर: एउटै भौगोलिक क्षेत्रका राष्ट्रहरूले साझा हित र विकासका लागि सहकार्य गर्नु नै क्षेत्रीय सङ्गठन हो। यसका उद्देश्यहरू सदस्य राष्ट्रहरूको आर्थिक तथा सामाजिक विकास गर्ने, पारस्परिक सहयोग bढाउने, र क्षेत्रीय शान्ति कायम गर्ने हुन्।

च. सार्कको स्थापनाको पृष्ठभूमि र उद्देश्य उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: बङ्गलादेशका तत्कालीन राष्ट्रपति जियाउर रहमानको पहलमा सन् १९८५ डिसेम्बर ८ मा ढाकामा सार्कको स्थापना भएको हो। यसको उद्देश्य दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण र जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनु हो।

छ. युरोपेली सङ्घबाट नेपालले केकस्ता फाइदा उपयोग गरेको छ ?
उत्तर: 'एभ्रिथिङ बट आर्म्स' (EBA) पहल अन्तर्गत भन्सार छुट, शिक्षा र स्वास्थ्यमा विकास सहायता, पर्यटन प्रवर्द्धन, र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको सुदृढीकरणमा सहयोग मिलेको छ।

ज. क्षेत्रीय सङ्गठनहरूबाट उचित लाभ लिन नेपालले के कुरामा ध्यान दिनुपर्ला ?
उत्तर: आन्तरिक क्षमता विकास गर्ने, सक्रिय कूटनीति अपनाउने, व्यापारिक लाभ लिने, पूर्वाधार विकासमा जोड दिने, जलवायु परिवर्तन जस्ता साझा विषयमा सहकार्य गर्ने, र समयमै प्रतिबद्धता पूरा गर्ने।

अध्याय ७: सूचना प्रविधि

सूचना प्रविधिको परिचय र महत्त्व

क. सूचना प्रविधि भनेको के हो?
उत्तर: कम्प्युटर, सफ्टवेयर, नेटवर्क, र अन्य भौतिक पूर्वाधारको प्रयोग गरी सूचना सिर्जना गर्ने, भण्डारण गर्ने, प्रशोधन गर्ने र आदानप्रदान गर्ने प्रक्रियालाई बुझिन्छ।

ख. हाम्रो दैनिक जीवनमा सूचना प्रविधिले पारेको कुनै दुई प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: सञ्चारलाई छिटो र सजिलो बनाएको छ तथा शिक्षामा अनलाइन अध्ययन सामग्रीको पहुँच पुर्याएको छ।

ग. फिचर फोन र स्मार्टफोनबिच एउटा भिन्नता देखाउनुहोस्।
उत्तर: फिचर फोनहरूमा आधारभूत कार्यहरू मात्र हुन्छन् भने स्मार्टफोनहरूमा इन्टरनेट चलाउने र उन्नत सुविधाहरू हुन्छन्।

घ. दैनिक जीवनमा सूचना प्रविधिको महत्त्व कुनै पाँच बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: सञ्चार सहजता, शिक्षामा पहुँच, दक्षता र उत्पादकत्व वृद्धि, मनोरञ्जनका नयाँ आयाम, र व्यक्तिगत तथा सार्वजनिक सुरक्षा।

ङ. इमेल भनेको के हो? इमेलका फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर: इन्टरनेटको प्रयोग गरी डिजिटल सन्देशहरू पठाउने प्रणाली इमेल हो। यसका फाइदाहरू तीव्र सञ्चार, कम लागत, कागजात संलग्न गर्न सजिलो, विश्वव्यापी पहुँच, र डिजिटल रेकर्ड सुरक्षित राख्नु हुन्।

अध्याय ८: समसामयिक विषय र जनसङ्ख्या

जलवायु परिवर्तन र समसामयिक विषय

क. जलवायु सम्मेलन कोप-२९ मा नेपालले किन हिमालको सुरक्षासम्बन्धी विषय उठाएको होला ?
उत्तर: हिमालको अस्तित्व र पारिस्थितिक प्रणालीमा जलवायु परिवर्तनले पारेको गम्भीर असरतर्फ विश्वको ध्यान आकर्षित गर्न हो।

ख. नेपालमै पेट्रोलियम पदार्थको उत्खनन र प्रशोधन हुन सकेमा के कस्तो फाइदा हुन सक्छन् ?
उत्तर: देशको अर्थतन्त्रमा सुधार, आयातमाथिको निर्भरता समाप्ति, रोजगारी सिर्जना, र औद्योगिक विकास।

जनसङ्ख्या र बसाइँसराइ

क. जनसङ्ख्या भनेको के हो?
उत्तर: कुनै निश्चित स्थानमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको सङ्ख्या हो।

ख. जनसङ्ख्याका प्राकृतिक तत्त्व कुन कुन हुन्?
उत्तर: जन्म र मृत्यु।

ग. नेपालमा सहरी जनसङ्ख्या bढ्दो क्रममा छ । यसको एउटा प्रमुख कारण लेख्नुहोस् ।
उत्तर: सहरी क्षेत्रमा रोजगारी र शिक्षा सुविधाहरू bढी हुनु।

घ. बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्ने सामाजिक तत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: शिक्षाको अवसर, स्वास्थ्य सुविधा, सुरक्षा, र सामाजिक विभेद।

ङ. जन्म र मृत्युलाई किन जनसङ्ख्याको प्राकृतिक तत्त्व मानिन्छ ?
उत्तर: यी दुवै घटना प्राकृतिक रूपमा हुन्छन् र जनसङ्ख्याको आकार तथा संरचनामा परिवर्तन ल्याउँछन्।

च. बसाइँसराइलाई किन जनसङ्ख्या परिवर्तनको अप्राकृतिक तत्त्व मानिन्छ ?
उत्तर: यो मानिसको स्वेच्छा, आर्थिक, सामाजिक वा राजनीतिक कारणले हुने बसाइसराई हो।

छ. जनसङ्ख्याको आकारमा परिवर्तन ल्याउने तीन तत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: जन्मदर, मृत्युदर र बसाइँसराइ।

ज. बसाइँसराइ भनेको के हो? कारण र असरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्नु बसाइँसराइ हो। यो आन्तरिक वा बाह्य हुन सक्छ। यसका कारणहरूमा रोजगारी, शिक्षा र प्राकृतिक प्रकोप पर्छन् भने असरहरूमा विप्रेषण भित्रनु र सहरी क्षेत्रमा चाप bढ्नु हुन्।

झ. जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भन्नाले के बुभ्भनुहुन्छ ? प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष विधिहरू के हुन्?
उत्तर: उपलब्ध स्रोत र साधनअनुसार जनसङ्ख्याको आकार र गुणस्तरलाई सन्तुलित बनाउने प्रक्रिया हो। प्रत्यक्ष विधिमा परिवार नियोजन र विवाहको उमेर हद पर्छन् भने अप्रत्यक्ष विधिमा शिक्षा र महिला सशक्तीकरण पर्छन्।

अध्याय ९: पारिवारिक स्वास्थ्य

पारिवारिक स्वास्थ्यको परिचय र महत्त्व

क. पारिवारिक स्वास्थ्य भनेको के हो ?
उत्तर: परिवारका सबै सदस्यहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, आर्थिक र आध्यात्मिक पक्षको सन्तुलित अवस्था हो।

ख. पारिवारिक स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने कुनै दुई तत्त्वको नाम लेख्नुहोस् ।
उत्तर: स्वस्थकर वातावरण र पोषणयुक्त भोजन।

ग. पारिवारिक स्वास्थ्यको महत्त्व लेख्नुहोस् ।
उत्तर: पारिवारिक स्वास्थ्यले रोगबाट बचाउँछ, घरमा खुसी र शान्ति कायम राख्छ, बालबालिकाहरूको शिक्षामा सुधार ल्याउँछ, उपचार खर्च बचाएर आर्थिक उन्नति गराउँछ, र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।