Međunarodni odnosi: teorija, istorija i ključne paradigme

Nauka o međunarodnim odnosima

O međunarodnim odnosima se govorilo još za vrijeme Antike. Kroz razvoj ljudske misli, međunarodni odnosi se spominju i u drugim naukama. Međutim, kurs pozitivne filozofije i razvoj sociologije, kojem je doprinio Ogist Kont u 19. vijeku, daju najozbiljniji format ovoj nauci. Interesovanje za ovu nauku je postojalo, ali međunarodni odnosi tada su samo postojali u naznakama. Do naglog porasta interesovanja za ovu nauku dolazi nakon Prvog svjetskog rata, dok se između dva rata stvara naučna osnova za ono što će na ovom polju uslijediti nakon Drugog svjetskog rata.

Međunarodni odnosi u širem smislu označavaju teorijski (naučni) aspekt ovog pojma, ali i praktične, odnosno stvarne odnose među državama. U užem smislu, pod ovim pojmom podrazumijevamo samo teoriju međunarodnih odnosa ili nauku o međunarodnim odnosima.

Jedna od prvih definicija nauke o međunarodnim odnosima nastala je 1936. godine u okviru organa Lige naroda i glasi:

Nauka o međunarodnim odnosima je prije svega deskriptivnog karaktera. Ona donekle pripada vrsti savremene istorije naroda i kao takva obuhvata sve oblasti, kao što su ekonomija, trgovina, razmjena proizvodnje, dobara, novca, kao i oblasti politike i kulture.

Osam konstitutivnih disciplina nauke o međunarodnim odnosima

• Međunarodno pravo
• Međunarodni ekonomski odnosi
• Diplomatska istorija
• Vojna istorija
• Međunarodna politika
• Međunarodne organizacije
• Kolonijalna vladavina
• Vođenje spoljnih poslova

Definicija nauke o međunarodnim odnosima

Nauka o međunarodnim odnosima proučava osnovne činjenice odnosa između država, stepen i oblik međuzavisnosti između njih, činioce koji na njih utiču i objektivne i subjektivne procese u kretanju međunarodnih procesa, s ciljem otkrivanja zakonitosti koje ih određuju.

Metodološki pristupi

U okviru nauke o međunarodnim odnosima postoje dva osnovna metodološka pristupa:

• Teorijski – racionalnim putem dolazi do preciznih obrazaca;
• Deskriptivni – prikazuje događaja između konkretnih država; dijeli se na a) istorijski i b) onaj usmjeren na proučavanje savremenih zbivanja.

Nauke mogu biti sintetičke i analitičke. Nauka o međunarodnim odnosima je i sintetička i analitička.

Istraživanje nauke o međunarodnim odnosima može biti teorijsko ili praktično na tri načina:

1. u pogledu predmeta;
2. u pogledu načina;
3. u pogledu cilja.

1. Filozofija i međunarodni odnosi

Budući da je nauka o međunarodnim odnosima društvena nauka, njen odnos sa filozofijom je neupitan.

• Razvoj filozofske misli o međunarodnim odnosima potiče još iz perioda Antike, kada je mišljenje o međunarodnim odnosima bilo utemeljeno samo na ratovima, a stanje mira se smatralo samo pauzom između dva rata.
• Pojavom realističkih teorija i teorije sile, kroz mišljenja Makijavelija i Hobsa, međunarodni odnosi se posmatraju kroz prizmu „prirodnog i društvenog stanja“. U međunarodnim odnosima „prirodno stanje“ je jedino moguće stanje i njega karakteriše stalni rat, jer državi nije moguće nametnuti volju nedržavne vlasti. Iz toga slijedi stav da u međunarodnim odnosima, kao prirodnom stanju, nema ničega što bi bilo zabranjeno državama u borbi za svoje interese.
• Kod Hobsa nalazimo mišljenje da korijeni međunarodnih odnosa, odnosno korijeni rata, leže u psihološkim i biološkim korijenima ljudske agresivnosti.
• Sljedeća teorija je suprotna ovoj: Žan Žak Ruso kaže da je čovjek miran, ali ga društvo iskvari, pa treba postići ideju o stalnom međunarodnom miru, koji će obezbijediti organizacija nedržavne vlasti koja bi regulisala odnose među državama, slično kao što to čini država u odnosima pojedinaca.

2. Međunarodno pravo i međunarodni odnosi

Međunarodno pravo nije postojalo kao cjelovit pravni sistem, jer je rat bio jedini ravnopravan oblik odnosa između država. Prvi koraci ka regulisanju ovih odnosa učinjeni su uvođenjem pravila o slobodi mora i slobodi međunarodne trgovine.

S razvojem pozitivizma u međunarodnom pravu, osnovni pravci u proučavanju međunarodnih odnosa razvijaju se uporedo sa teorijom „prirodnog stanja“, u kojoj suverene države pribavljaju „samoj sebi pravdu“ sredstvima koja im stoje na raspolaganju. S pozitivizmom dolazi i razvoj realističkih i institucionalističkih teorija.

Tako, u međunarodnim odnosima vlada „prirodno stanje“ (realizam), ali ako se države sporazumiju o pravilima ponašanja koja će regulisati prava i obaveze država, to „prirodno stanje“ će biti prevaziđeno, jer će iz njega izrasti pravno organizovana međunarodna zajednica (institucionalizam).

3. Istorija i međunarodni odnosi

Istorija ima neprikosnoven značaj za razvoj nauke o međunarodnim odnosima. Još u djelima Tukidida i njegovoj analizi procesa koji su se razvijali u Peloponeskom ratu pokazuje se ogroman značaj koji istorija ima u razumijevanju komplikovanog spleta međunarodnih odnosa. Najveći doprinos dale su specijalizovane istorijske discipline: diplomatska istorija i istorija međunarodnih odnosa, koje se bave isključivo proučavanjem pojava međunarodnih odnosa.

Diplomatska istorija je najstarija istorijska disciplina koja se bavi proučavanjem odnosa između država. Međunarodni odnosi su se nekada odvijali gotovo isključivo kao odnosi suverena (čelnika jedne države), a njihov skoro isključivi oblik bio je diplomatski. Diplomatska istorija imala je zadatak da otkriva i objašnjava diplomatske dokumente – skup tajnih dokumenata pomoću kojih su vladari komunicirali među sobom.

Razvojem kapitalizma, diplomatska istorija se morala okrenuti proučavanju kretanja ekonomskih odnosa, odnosa sila, ideja, materijalnih i subjektivnih činilaca koji djeluju na međunarodne odnose.

Liberalizam i realizam

Da bi nastala teorija, mora postojati paradigma – dominantan način posmatranja određenog pitanja. Paradigma je primjer, uzor ili osnovni model; ona strukturiše misli o oblasti istraživanja.

Svaki rat utiče na to koje će pretpostavke, paradigme, ideje i vrijednosti prevagnuti u narednim razdobljima. Tri takva rata, koja su mijenjala sistem, dominirala su 20. vijekom: Prvi svjetski rat, Drugi svjetski rat i Hladni rat.

Konstruktivizam predstavlja naučni pristup istraživanju u kojem se naglašava značaj učesnika (ljudi i grupa) i zajedničkih mišljenja koja oni stvaraju kako bi definisali shvatanja koja utiču na njihovo međunarodno ponašanje.

Evolucija teorijskog istraživanja

1. Geopolitički pristup svjetskoj politici (prije Prvog svjetskog rata) – geopolitika je odnos između geografije i politike, te njihovih posljedica po nacionalne interese i relativnu moć država.
2. Savremeni istorijski pristup (nakon Prvog svjetskog rata) – naglasak je na opisivanju savremenih i određenih istorijskih događaja, umjesto na teorijskom tumačenju kako bi se objasnili širi modeli međunarodnih odnosa.

Teorija je niz hipoteza kojima se postavljaju odnosi između varijabli ili uslova, kako bi se opisale, objasnile ili predvidjele pojave i dale preporuke o tome kako pozitivne promjene treba osmisliti da bi se postigli određeni etički principi.

Liberalizam

Osnovna obilježja

• jednakost, dostojanstvo i sloboda pojedinca;
• potreba da se ljudi zaštite od pretjerane državne regulative;
• pojedinac je skup moralnih vrijednosti i vrlina (blagostanje, sreća) – ljudi su cilj, a ne sredstvo;
• čovjek je moralan prije svega;
• institucije, prije sposobnosti sile, oblikuju odnose između država;
• politika je borba za saglasnost.

Liberalizam je paradigma zasnovana na nadi da primjena razuma i univerzalnog morala na međunarodne odnose može dovesti do sređenijeg, pravednijeg i kooperativnijeg svijeta. Međunarodna anarhija i rat mogu se držati pod kontrolom putem institucionalnih reformi koje daju ovlašćenja međunarodnim organizacijama i zakonima.

Nakon liberalista nastaju liberalni idealisti – ljudi inspirisani teorijskom tradicijom, koji smatraju da težnja za idealima, kao što je svjetski mir, može promijeniti svijet. Za njih politika predstavlja traganje za saglasnošću o zajedničkim vrijednostima koje bi unaprijedile saradnju u okviru svjetske zajednice.

Obilježja liberalnih idealista

1. Ljudska priroda je u osnovi dobra ili altruistična (nesebično brine o opštem dobru);
2. ljudska briga za dobrobit drugih čini napredak mogućim;
3. grešno ili loše ponašanje kod čovjeka nastaje zbog loših institucija;
4. rat i međunarodna anarhija mogu se prevazići institucionalnim rješenjima;
5. rat je globalni problem i mora se rješavati multilateralno;
6. reforme moraju biti inspirisane moralom i odnositi se na dobrobit svih građana, uz moralne državne vlasti.

Realizam

Drugi svjetski rat je poništio sva načela liberalizma. Nakon rata pojavljuje se nova grupa teoretičara koja zastupa realizam. Realizam je, zbog ambijenta u kojem nastaje, postao primarna teorija, a sva drugačija mišljenja bila su drugostepena.

Realizam je teorija zasnovana na pretpostavci da je svjetska politika u suštini nepromjenljiva borba među državama, od kojih svaka gleda sopstveni interes za premoć i položaj u uslovima anarhije. Pri tome svaka od konkurentskih država teži ostvarenju sopstvenih nacionalnih interesa.

Realpolitika je teorijski pogled koji tvrdi da se države trebaju pripremati za rat kako bi održale mir.

Realizam smatra

• državu najznačajnijim činiocem na svjetskoj sceni, jer ona ne odgovara nikakvoj široj političkoj vlasti;
• sukobi interesa među državama su neizbježni;
• anarhična priroda međunarodne politike diktira opredjeljenja kreatorima spoljne politike države.

Realizam: spoljna politika nastaje prema međunarodnoj i uvijek mora forsirati nacionalni interes.
Liberalizam: spoljna politika nastaje u skladu sa međunarodnom politikom i uvijek mora forsirati međunarodni (opšti) interes.

Teorija realizma kaže da rukovodstvo države mora obezbijediti opstanak države u neprijateljskom okruženju.

U tom cilju, najznačajniji način je sticanje moći, najznačajniji princip je samopomoć, a osnovni princip međunarodnog prava je suverenitet države.

• Moć – činioci koji omogućavaju jednom učesniku da manipuliše ponašanjem drugih učesnika prema svojim htijenjima.
• Samopomoć – načelo prema kojem se, u uslovima anarhije, učesnici moraju oslanjati na sebe.
• Suverenitet države – na osnovu međunarodnog prava, princip po kojem vlade država ne podliježu nikakvoj široj spoljnoj vlasti.
• Biheviористi – naučnici koji primjenjuju naučne metode na proučavanje svjetske politike.

Podjela faktora međunarodnih odnosa

Faktori se dijele na:

• Subjektivne – tiču se unutrašnjosti neke države i dinamičniji su; primjeri: socijalni elementi, nacionalizam, stopa kriminaliteta.
• Objektivne – tiču se slike koju proizvodi subjekt u međunarodnoj zajednici i stabilniji su; primjeri: geografski faktor, stanovništvo.

Faktori su:

• geografski faktor;
• prirodni izvori;
• demografski faktor;
• ekonomski faktor;
• pravni faktor;
• tehnološki faktor;
• vojni faktor;
• nacionalni faktor;
• terorizam;
• ekologija.