ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ: ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ, ਵਾਕ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ

ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ: ਅਗੇਤਰ ਅਤੇ ਪਿਛੇਤਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ (Word Formation) ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਅਗੇਤਰ ਅਤੇ ਪਿਛੇਤਰ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

1. ਅਗੇਤਰ (Prefixes)

ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ-ਅੰਸ਼ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਗੇਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਗੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

2. ਪਿਛੇਤਰ (Suffixes)

ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ-ਅੰਸ਼ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪਿਛੇਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿਛੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮ

• ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰਥਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬਚੇ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: 'ਬੇਅੰਤ' ਵਿੱਚੋਂ 'ਬੇ' ਹਟਾਉਣ 'ਤੇ 'ਅੰਤ' ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਥਕ ਹੈ।
• ਅਰਥ ਬਦਲਣਾ: ਕਈ ਵਾਰ ਅਗੇਤਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ (Opposite) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਮਾਨ → ਅਪਮਾਨ।
• ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਛੇਤਰ: ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੇਤਰ ਲੱਗ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: 'ਸਮਝ' ਤੋਂ ਸਮਝਦਾਰ, ਸਮਝੌਤਾ, ਸਮਝਾਉਣਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (Parts of Speech)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (Parts of Speech) ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 8 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ

1. ਨਾਵ (Noun)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੀਵ, ਥਾਂ, ਵਸਤੂ, ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 5 ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਅਮਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਮੇਜ਼, ਪਾਣੀ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ।
   • ਵਾਕ: ਅਮਨ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਪੜਨਾਵ (Pronoun)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਵ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜਨਾਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਾਵ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਹ 6 ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਮੈਂ, ਅਸੀਂ, ਤੁਸੀਂ, ਉਹ, ਕੌਣ, ਆਪ।
   • ਵਾਕ: ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤੀ ਹੈ। (ਇੱਥੇ 'ਉਹ' ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।

3. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਨਾਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਵ ਦੇ ਗੁਣ, ਔਗੁਣ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਮਿਣਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 5 ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਕਾਲਾ, ਚੰਗਾ, ਪੰਜ, ਥੋੜ੍ਹਾ, ਸੋਹਣਾ।
   • ਵਾਕ: ਇਹ ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ ਹੈ। (ਇੱਥੇ 'ਕਾਲਾ' ਘੋੜੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ)।

4. ਕਿਰਿਆ (Verb)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ, ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਕਾਲ (ਸਮੇਂ) ਸਹਿਤ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 2 ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਸਕਰਮਕ ਅਤੇ ਅਕਰਮਕ)।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ, ਦੌੜਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ, ਹੈ।
   • ਵਾਕ: ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। (ਇੱਥੇ 'ਖੇਡਦਾ ਹੈ' ਕਿਰਿਆ ਹੈ)।

5. ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adverb)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਤਰੀਕਾ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 8 ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਹੁਣ, ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰ, ਹੌਲੀ, ਰੋਜ਼।
   • ਵਾਕ: ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। (ਇੱਥੇ 'ਤੇਜ਼' ਸ਼ਬਦ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ)।

ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਣੀ

ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

6. ਸੰਬੰਧਕ (Prepositions)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਾਕ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਨਾਲ, ਵਿੱਚ, ਕੋਲ।
   • ਵਾਕ: ਇਹ ਅਮਨ ਦਾ ਸਕੂਲ ਹੈ। (ਇੱਥੇ 'ਦਾ' ਅਮਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ)।

7. ਯੋਜਕ (Conjunctions)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਮਾਨ ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਯੋਜਕ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਅਤੇ, ਤੇ, ਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ, ਪਰ, ਸਗੋਂ, ਭਾਵੇਂ।
   • ਵਾਕ: ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੋਸਤ ਹਨ।
   • ਵਾਕ: ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ।

8. ਵਿਸਮਿਕ (Interjections)

   ਮਨ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਗ਼ਮੀ, ਹੈਰਾਨੀ, ਡਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਮਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ (!) ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਵਾਹ!, ਹਾਏ!, ਓਏ!, ਬੱਲੇ!, ਖ਼ਬਰਦਾਰ!
   • ਵਾਕ: ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਫੁੱਲ ਹੈ।
   • ਵਾਕ: ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

9. ਨਿਪਾਤ/ਪਾਰਟੀਕਲਜ਼ (Particles)

   ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪਾਤ ਉਹ ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ (Stress) ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

   • ਮੁੱਖ ਨਿਪਾਤ: ਹੀ, ਵੀ, ਤੱਕ, ਤਾਂ, ਜੀ।
   • ਉਦਾਹਰਨ:
     • ਮੈਂ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਜਾਵਾਂਗਾ।
     • ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
     • ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ (ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਣੀ)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ: ਵਾਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਵਾਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਹਨ। ਵਾਕ (Sentence) ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

1. ਵਾਕ ਬੋਧ (Syntax)

ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਜਿਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ, ਵਾਕ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਕ ਬੋਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੂਹ ਜੋ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਰਮ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ।

• ਉਦਾਹਰਨ: "ਮੁੰਡਾ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।" (ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਵਾਕ ਹੈ)।
• ਗ਼ਲਤ ਕਰਮ: "ਹੈ ਪੜ੍ਹਦਾ ਕਿਤਾਬ ਮੁੰਡਾ" (ਇਹ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਕਹਾਏਗਾ)।

ਵਾਕ ਰਚਨਾ (Sentence Structure)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਕਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਕਰਤਾ (Subject) + ਕਰਮ (Object) + ਕਿਰਿਆ (Verb)

• ਕਰਤਾ: ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਜਿਵੇਂ: ਰਾਮ ਨੇ)।
• ਕਰਮ: ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਹੋਵੇ (ਜਿਵੇਂ: ਸੇਬ)।
• ਕਿਰਿਆ: ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ਖਾਧਾ)।
• ਵਾਕ: ਰਾਮ ਨੇ ਸੇਬ ਖਾਧਾ।

ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ (Parts of a Sentence)

ਹਰ ਵਾਕ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

• ਉਦੇਸ਼ (Subject): ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ (ਕਰਤਾ)।
• ਵਿਧੇ (Predicate): ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ।

ਉਦਾਹਰਨ: "ਮੋਹਨ (ਉਦੇਸ਼) ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਵਿਧੇ)।"

ਵਾਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Classification of Sentences)

ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ੳ) ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ (By Structure)

• ਸਧਾਰਨ ਵਾਕ (Simple Sentence): ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। / ਕੁੜੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਸੰਯੁਕਤ ਵਾਕ (Compound Sentence): ਜਦੋਂ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ 'ਅਤੇ', 'ਪਰ', 'ਜਾਂ' ਵਰਗੇ ਯੋਜਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਮੈਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ। / ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ।
• ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਕ (Complex Sentence): ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ। / ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀ ਹੈ।

ਅ) ਕਾਰਜ/ਭਾਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ (By Meaning/Function)

• ਹਾਂ-ਵਾਚਕ (Affirmative): ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। / ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• ਨਾਂ-ਵਾਚਕ (Negative): ਮੈਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। / ਉਹ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ।
• ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਾਚਕ (Interrogative): ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ? / ਕੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ?
• ਆਗਿਆ-ਵਾਚਕ (Imperative): ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬੈਠੋ। / ਬਾਹਰ ਜਾਓ।
• ਵਿਸਮਿਕ ਵਾਕ (Exclamatory): ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਮੌਸਮ ਹੈ।

2. ਅਰਥ ਬੋਧ (Semantics)

ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਜਿਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਬੋਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰਥ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕੇ।

ਅਰਥ ਬੋਧ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ

1. ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Synonyms)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਅਕਾਸ਼ – ਅਸਮਾਨ, ਗਗਨ, ਅੰਬਰ।
   • ਉਦਾਹਰਨ: ਧਰਤੀ – ਜ਼ਮੀਨ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਭੋਂ।
   • ਉਦਾਹਰਨ: ਉੱਦਮ – ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਤਨ, ਮਿਹਨਤ।

2. ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Antonyms)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਲਟ (Opposite) ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧਾਰਥਕ ਜਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: ਦਿਨ × ਰਾਤ, ਅਮੀਰ × ਗ਼ਰੀਬ, ਸੱਚ × ਝੂਠ, ਨੇਕੀ × ਬਦੀ, ਉੱਚਾ × ਨੀਵਾਂ।

3. ਬਹੁ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Homonyms)

   ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

   • ਉਦਾਹਰਨ: 'ਹਾਰ'
     • ਗਹਿਣਾ: ਮਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਇਆ ਹੈ।
     • ਪਰਾਜੈ: ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਈ।
     • ਥੱਕਣਾ: ਬਹੁਤ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ।

4. ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (One Word Substitution)

   ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਜਾਂ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

   • ਉਦਾਹਰਨ:
     • ਜਿਹੜਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ: ਆਸਤਕ।
     • ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਨਾ ਮਰੇ: ਅਮਰ।
     • ਜਿਹੜਾ ਪਾਠ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਚੱਲੇ: ਅਖੰਡ ਪਾਠ।

ਸਾਰਾਂਸ਼ ਟੇਬਲ: ਵਾਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ

ਅਰਥ ਬੋਧ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਣੀ

ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ (ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ) ਕਵਰ ਕਰ ਲਏ ਹਨ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ੇ (ਜਿਵੇਂ ਬਹੁ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?