O Solo, Agricultura e Gandería: Características, Usos e Impactos

1. O Solo como Interfase e Recurso Natural

Capa superficial da codia terrestre, de grosor variable, formado pola interacción entre as rochas da superficie, a atmósfera, hidrosfera e biosfera, recurso natural non renovable.

2. Compoñentes do Solo

Compoñentes sólidos, líquidos e gasosos.

A. Os compoñentes sólidos

Poden ser, á súa vez, inorgánicos e orgánicos.

A parte orgánica do solo está formada por:

• Organismos completos que constitúen a flora e fauna edáficas, bacterias, fungos, protozoos, liques e plantas, ata animais invertebrados.
• Humus ou materia orgánica do solo.

3. Perfil do Solo

• Horizonte A: Orgánico, superficial, de lavado.
  • 0: Humus bruto ou restos biolóxicos.
  • A1: Escuro, rico en humus.
  • A2: Capa areosa de cor gris.
• Horizonte B: Inorgánico ou de acumulación, pobre en materia orgánica.
• Horizonte C: Rocha alterada en proceso de meteorización.
• Rocha nai (D): Material orixinal a partir do que se forma o solo sen alterar, non é propiamente solo.

Formación dun Solo

O primeiro paso é a meteorización da rocha por acción dos axentes atmosféricos, formando un manto de alteración ou regolito, sobre o que se asentan especies.

Tras a actuación da meteorización física, química e biolóxica durante un longo período de tempo, o solo vai aumentando de espesor, diferénciase en horizontes e albergará unha comunidade cada vez máis complexa ata acadar a etapa címax.

Factores de Formación do Solo

• Rocha nai: Material de partida sobre o que se orixina o solo, e pode ser calquera rocha ou sedimento. Determina a fertilidade e as propiedades dos solos.
• Clima: Determina o tipo de meteorización e a evolución do solo, en especial a temperatura e humidade, que inflúen no grao de alteración, a actividade biolóxica e a circulación de auga.
• Relevo: A pendente e a orientación inflúen na formación de solos; en abas con pendente forte a erosión impide o seu desenvolvemento, nos vales, a sedimentación favorece a súa formación.
• Seres vivos: Destaca a vexetación e os microorganismos descompoñedores. Os vexetais achegan materia orgánica.
• Tempo: Necesítanse centos ou miles de anos para formar un solo, por iso é un recurso non renovable que se xera a un ritmo máis lento que a súa destrucción.

Propiedades do Solo

A. Físicas

• Cor: Depende da composición; negra procede da materia orgánica, o vermello e pardo de minerais de ferro. Mídese coa táboa Munsell.
• Textura: É a proporción entre as distintas partículas sólidas menores de 2 mm. Determínase co diagrama triangular (areosos ou soltos, limosos, arxilosos máis compactos e pegañentos, ou equilibrados ou francos).
• Estrutura: Agregados naturais que forman as partículas sólidas do solo, e que favorecen a aireación e a circulación de auga (granular, laminar, en bloques, columnas, dispersa).
• Porosidade e permeabilidade: Propiedades dependentes da textura e estrutura, determinan o crecemento vexetal.

B. Químicas

Destacamos o pH ou medida da acidez do solo, e a fertilidade.

Clasificación dos Solos

• Solos zonais: O factor de formación determinante é o clima.
  • De clima frío: Permafrost, Podsol.
  • De clima temperado: Solos pardos, solos vermellos.
  • De clima árido: Solos salinos.
  • De clima tropical: Lateritas.
• Solos intrazonais: Solos pouco evolucionados nos que predomina un factor de formación diferente ao clima (Ránker, Rendzina, Volcánicos).
• Solos azonais: Solos inmaturos en zonas escarpadas ou de curta evolución temporal, sobre materiais recentes.

Usos do Solo

• Rústico ou agronómico: Cultivos, pastos, forestal, matogueira.
• Improductivo natural: Desertos.
• Industrial e mineiro: Minas, canteiras.
• Urbano e de servizos.
• Paisaxístico, recreativo, cultural: Parques naturais, espazos protexidos.

Os usos do solo deben ser planificados mediante plans de ordenación do territorio. O 60% da superficie ten uso agrícola. O uso fundamental é o agronómico-forestal.

Impactos Ambientais sobre o Solo

A. Contaminación

Incorporación ao solo de sustancias estrañas, que non son eliminadas ao superarse a capacidade natural de autodepuración.

• Contaminantes naturais.
• Contaminantes procedentes da atmosfera.
• Substancias procedentes do rego ou de augas residuais domésticas.
• Abuso de fertilizantes.
• Vertedoiros de residuos industriais, mineiros ou urbanos.

B. Salinización

Degradación do solo producida por exceso de rego en climas secos.

C. Erosión do Solo

A erosión é a perda gradual e irreversible de solo pola acción de auga e vento. Prodúcese por causas naturais.

Factores que inflúen no risco de erosión

Entre os factores naturais destacamos a natureza do terreo, a falta de vexetación, a pendente e o tipo de clima.

Métodos de avaliación da erosión

Os métodos directos baséanse en indicadores físicos e biolóxicos obtidos a partir da observación (grao nulo, grao baixo, grao medio, grao alto).

O método indirecto máis usado é a ecuación universal de perda de solo:

A = R · K · L · S · C · P

Onde A é a perda anual de solo en toneladas, R o índice de erosión pluvial, K un factor de erosionabilidade, L a lonxitude de pendente, S a inclinación da pendente, C o tipo de cultivos, e P o control da erosión.

D. Desertificación e Desertización

Consiste na perda total da estrutura do solo porque os procesos de erosión superan aos de formación.

Os principais procesos de degradación que conducen ao avance do deserto son:

• Degradación biolóxica: Deforestación e incendios.
• Degradación física: Sobrepastoreo ou uso de maquinaria pesada.
• Degradación química: Acidificación ou sobreexplotación.
• Erosión hídrica e eólica.

Medidas para combater a erosión e a desertización

• A mellor medida preventiva non estrutural é a ordenación do territorio, que supón destinar cada solo ao uso mais compatible coas súas propiedades.
• Medidas preventivas estruturais ou correctoras de zonas xa deterioradas: Aterrazamento das ladeiras en bancais de cultivo, mellora da matogueira e coidado do bosque, arado.

Agricultura

Agricultura Tradicional

• Cultivo simultáneo de varias especies (policultivos).
• Rotación de cultivos, deixando parte do solo a barbeito para non esgotar nutrientes.
• Uso de máquinas rudimentarias baseadas na forza humana e animal.
• Fertilizantes de orixe natural como o esterco.
• Uso eficiente da auga, adaptando os cultivos ao clima (froitas e hortalizas nas hortas e cultivos de seca en zonas áridas como cereais, vide e oliveira).
• É basicamente familiar; o rendemento por superficie é escaso.

Agricultura Intensiva ou Mecanizada

• Cultivo de poucas especies (monocultivos), con varias colleitas ao ano.
• Uso de maquinaria a base de combustibles fósiles para as diferentes tarefas como sementeira, cultivo, recolección e transporte.
• Utiliza fertilizantes químicos, sobre todo nitratos, fosfatos e potasas.
• Uso de pesticidas (insecticidas, herbicidas e funxicidas) para eliminar insectos, malas herbas e fungos parásitos.
• Consume moita auga; o rego realízase por aspersión ou goteo.
• Utiliza novas variedades de sementes máis rendibles, así como todo tipo de técnicas que melloran a produtividade (invernadoiros, transxénicos, etc.).
• Maior rendemento económico.

Gandería

Gandería Tradicional

• Moi ligada á agricultura; os cultivos dan de comer ao gando, os animais axudan nas tarefas agrícolas e os seus excrementos fertilizan os campos.
• Alimentación natural a base de pastos, cultivos ou matogueiras dos bosques que se vían libres de maleza, dificultando os incendios.
• Práctica da transhumancia ou desprazamento de grandes rebaños de vacas ou ovellas en busca dos pastos máis propicios nas distintas épocas do ano.

Gandería Intensiva ou Mecanizada

• O gando críase en granxas de produción a grande escala.
• Alimentación a base de pensos compostos de rápido crecemento.
• Uso de técnicas para mellorar o control sanitario do gando. Este aspecto é beneficioso para erradicar enfermidades como a triquinose e a brucelose. Destacan as granxas avícolas, porcinas, de ovino e bovino (Galicia, Asturias).

Principais Impactos Ambientais da Agricultura e Gandería Intensivas

• Éxodo rural e abandono do campo, emigrando a poboación ás cidades.
• Redución da biodiversidade ao seleccionar especies de crecemento rápido.
• Escaseza de auga por abuso do rego para obter moitas colleitas de horta, ou cultivos de regadío en zonas áridas, diminuíndo as reservas de auga doce de ríos, lagos e acuíferos, chegando a realizar transvasamentos.
• Contaminación da auga e do solo por:
  • Empobrecemento en nutrientes por esgotamento.
  • Salinización do solo en zonas áridas: a auga do rego arrastra sales por evaporación ata a superficie formando codias de sal.
  • Uso de fertilizantes químicos, esterco e zurros, que conducen á eutrofización e poden chegar ata os acuíferos subterráneos.
  • Uso de pesticidas difíciles de degradar que permanecen no medio e acumúlanse na cadea trófica (bioacumulación), danando a saúde.
  • Riscos sanitarios polo uso de hormonas e antibióticos que favorecen o engorde, pero son perigosos para a saúde, e graves enfermidades por utilizar desperdicios animais no penso do gando (enfermidade EEB ou "vacas tolas").

Recursos Forestais

Beneficios Ecolóxicos

• Participan no ciclo da auga.
• Regulan o clima local.
• Conservan o solo e frean a erosión.
• Producen $O_2$ e captan $CO_2$, reducindo o efecto invernadoiro.
• Son os ecosistemas que albergan a maior diversidade do planeta.
• Amortecen a contaminación acústica e atmosférica.

Beneficios Económicos

• Proporcionan madeira e combustibles.
• Utilízanse para fabricar papel.
• Son fonte de materias primas, alimentos e medicamentos.
• Úsanse para apacentar o gando.
• Presentan interese recreativo.

Deforestación ou Perda de Vexetación

Causas da Deforestación

• Tala de superficies boscosas para a industria da madeira, papel, leña, minería, obtención de terreo para pastos ou cultivos, e obras de ocio e servizos.
• Incendios forestais.
• Choiva ácida.

Consecuencias da Deforestación

• Erosión do solo e desertificación.
• Aumento do efecto invernadoiro.
• Destrución de ecosistemas acuáticos.
• Aumento do risco de inundacións e fenómenos de aba.

Uso Sostible dos Bosques

Garantir a conservación do bosque sen renunciar á explotación económica dos recursos forestais:

• Recuperación de especies autóctonas.
• Protexer os bosques doutros usos como o agrícola ou o urbanizable.
• Realizar tarefas de silvicultura que limpen a maleza, combatan pragas, eviten a erosión e freen a propagación de incendios.
• Plans de prevención de incendios.
• Prohibir o comercio de madeiras exóticas.
• Favorecer o uso de papel reciclado.
• Desenvolver políticas de axuda ás poboacións rurais menos favorecidas.