A lingua e a literatura galega na posguerra e no exilio

A lingua e literatura galega na posguerra e no exilio

Contexto histórico e resistencia cultural dende 1936

En 1936, a rebelión militar supuxo un corte traumático para a normalización lingüística e cultural iniciada dende a creación das Irmandades da Fala. O novo réxime ignorou e reprimiu calquera manifestación cultural galega; a distribución de panfletos e obras en lingua galega implicaba acoso e persecución. Como consecuencia desta represión, gran parte dos intelectuais víronse forzados ao exilio americano. A capital cultural de Galicia trasladouse de facto a Buenos Aires, con figuras destacadas como Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, Rafael Dieste, Luís Seoane e Eduardo Blanco Amor, mentres que no interior a condición social da lingua galega se agravaba progresivamente.

A creación das Letras Galegas e a normativización

Na década de 1950 comezou un proceso tímido de recuperación cultural coa fundación da Editorial Galaxia (impulsada por figuras como Ramón Piñeiro e Francisco Fernández del Riego) e, posteriormente nos anos 60, co lanzamento da Revista Grial. A editorial elaborou normas lingüísticas para uso interno e impulsou a celebración do centenario de Cantares Gallegos o 17 de maio de 1963, instaurando formalmente o Día das Letras Galegas.

En 1965 creouse a primeira cátedra de Lingua e Literatura Galegas na Universidade de Santiago de Compostela, ocupada por Ricardo Carvalho Calero, quen desenvolveu obras de referencia fundamentais para os estudosos da lingua e da literatura. A comezos dos anos 70, a Real Academia Galega (RAG) asumiu un papel normativizador de relevancia e publicou as Normas ortográficas e morfolóxicas de forma simultánea co Instituto da Lingua Galega (ILG); ambas propostas diferían entre si sen acadar un consenso inmediato, xerando un protoestándar baseado na simplificación ortográfica e a depuración léxica.

Tras a caída do réxime franquista nos anos 70, iniciouse unha nova andaina coa aprobación da Constitución de 1978, que recolleu o deber dos poderes públicos de protexer e respectar as diferentes linguas de España. En 1975, o galego continuaba a ser a lingua falada pola maioría da poboación.

A literatura galega no exilio americano

O centro neurálxico do exilio galego situouse en América, desde onde xurdiron múltiples iniciativas culturais e editoriais. Destacou amplamente o labor de Castelao con obras capitais como a peza dramática Os vellos non deben de namorarse e o ensaio político Sempre en Galiza.

A poesía: Luís Seoane, Lorenzo Varela e Emilio Pita

A poesía foi o xénero máis cultivado e salientable no exilio, abordando temáticas prohibidas polo franquismo como a saudade, a morriña e a denuncia social:

• Luís Seoane: Foi un dos principais promotores do movemento cultural galego en Buenos Aires. Home polifacético e fillo de emigrantes, recuperou xunto a Isaac Díaz Pardo as cerámicas de Sargadelos. Na súa poesía destacan Fardel de exiliado e Na brétema, Sant-Iago, obras de poesía social e temática migratoria nas que reivindica a historia de Galicia, o pasado celta e a época medieval irmandiña mediante o uso de versos longos e un marcado estilo realista.
• Lorenzo Varela: Establecido en Buenos Aires, mantivo un estreito contacto con outros escritores do exilio como Luís Seoane e Rafael Dieste, orientando a súa obra cara aos ideais de loita e liberdade e desenvolvendo unha ampla actividade xornalística. En 1944 publicou Catro poemas para catro gravados, obra que homenaxea a María Pita (símbolo das mulleres heroínas), María Balteira (soldadeira que encarna a loita contra a represión), Roi Xordo (as revoltas irmandiñas do século XV) e «O touro» (proba simbólica de honra fronte ao poder). En 1954 publicou Lonxe, o seu poemario máis importante, estruturado en dúas liñas temáticas fundamentais: a continuidade da loita a través da guerrilla antifranquista e a dor do exilio xunto á ausencia da terra.
• Emilio Pita: Destacou tamén como unha das voces representativas da poesía social e combativa no exilio.

A narrativa: Ramón de Valenzuela e Silvio Santiago

A narrativa do exilio abordou con frecuencia a traxedia da Guerra Civil e as súas consecuencias inmediatas:

• Ramón de Valenzuela: Autor de novelas fundamentais sobre a contenda e a represión como Non agardarei por ninguén e Era tempo de apandar.
• Silvio Santiago: Autor recoñecido por testemuños novelados como O silencio redimido e a obra Vilardevós.

O teatro: Castelao, Varela Buxán e Blanco Amor

O teatro galego no exilio mantivo unha actividade continuada e renovadora grazas a varios creadores e compañías:

• Manuel Daniel Varela Buxán: Foi un dos principais animadores escénicos, cultivando un teatro popular de liña cómica e ambientación rural.
• Compañía Maruxa Villanueva: Levou á escena a estrea de Os vellos non deben de namorarse de Castelao, peza concibida visualmente por un pintor.
• Eduardo Blanco Amor: Reuniu as súas pezas dramáticas en dous volumes: Teatro pra xente, caracterizado polo realismo costumista centrado nas clases populares, e Farsas para títeres, de carácter imaxinativo, elementos fantásticos e sátira que lembran o esperpento de Ramón María del Valle-Inclán e o teatro do absurdo europeo dirixido a un público culto.
• Luís Seoane: Defendeu que o teatro debíase afastar do costumismo e conxugar tradición e modernidade, criterio reflectido en pezas como A soldadeira e O irlandés astrólogo.