O valimento do conde-duque de Olivares e a crise da monarquía

O valimento do conde-duque de Olivares e a crise da monarquía (os proxectos de reforma, as revoltas de Cataluña e Portugal)

Filipe IV subiu ao trono en 1621, con só dezaseis anos. Por iso, desde o primeiro momento estivo baixo a tutela do seu preceptor Gaspar de Guzmán, conde-duque de Olivares, que asumiu o papel de valido do novo rei. Ambos tiñan máis capacidade e visión política que Felipe III e Lerma, o que se plasmou en serios proxectos de reforma para mellorar a situación interna e externa da monarquía.

a.- As reformas de Olivares

A diferenza dos seus predecesores, Olivares era un político hábil e enérxico cun programa político de obxectivos definidos:

• Manter a hexemonía e o prestixio exterior de España, ameazada especialmente por Holanda e Francia, o que levou a implicarse en custosas guerras. Esta política esixía a achega de importantes sumas de diñeiro a unha Facenda en crise crónica.
• Polo tanto, debeu poñer en marcha un amplo programa de reformas internas, en última instancia ao servizo do primeiro obxectivo. Estas reformas eran económicas, administrativas e militares.
  • Para afrontar a desmesurada crise, propuxo unha redución de gastos suntuarios, evitar a emisión de moeda de vellón e protexer a produción artesanal.
  • As reformas administrativas e militares centráronse no proxecto da “Unión de Armas” (1625): a creación dun exército permanente de 140.000 homes sostido por todos os reinos en función da súa poboación e riqueza e non só por Castela, que se atopaba exhausta e empobrecida. Detrás deste proxecto estaba a idea dunha maior integración e uniformización de todos os territorios da monarquía, a eliminación dos privilexios forais, a creación dunha estrutura centralizada do Estado e un reforzamento do poder absoluto do rei. Pero a súa aplicación foi imposible, tanto polas dificultades económicas como pola oposición dos distintos reinos, celosos das súas prerrogativas forais. Esta política impositiva e uniformizadora xerou protestas e alteracións nos diferentes reinos da Monarquía, destacando os de Cataluña e Portugal.

b.- A crise de 1640

A década de 1640 foi un período de crise xeral para a monarquía.

• Nos anos previos, en Cataluña viña xestándose un clima de enfrontamento coa Coroa ao negarse a colaborar na “Unión de Armas”, xa que o consideraban unha vulneración dos seus foros. O problema fiscal foi transformándose nunha cuestión política que se agravou pola guerra con Francia, que invadira o Rosellón, xa que Cataluña se converteu en fronte de batalla. Olivares esixiu que o reino pagara a manutención das tropas que loitaban na guerra. A tensión desembocou en motíns, o máis grave deles o chamado “Corpus de Sangue” en Barcelona, protagonizado por miles de segadores, que terminou co asasinato do vicerrei. Os rebeldes buscaron o apoio de Francia, que enviou tropas para ocupar o territorio catalán. A prolongación do conflito e os prexuízos causados pola presenza francesa favoreceron a rendición de Barcelona. Os cataláns atoparon que era moito máis contraria aos seus intereses a monarquía absoluta de Luís XIV, ríxida e centralista, que a monarquía hispánica de Filipe IV, que prometía respectar os seus foros.
• Simultaneamente, en 1640, estalou un levantamento en Portugal (anexionado por Filipe II en 1580), motivado tamén polo rexeitamento ao proxecto da “Unión de Armas” e por un certo rexurdimento do sentimento nacionalista luso ante a política de castelanización de Olivares, a obrigada participación de soldados portugueses no conflito de Cataluña e a perda de parte do seu imperio colonial ante os ataques dos holandeses. Aproveitando a escaseza de tropas pola multiplicidade de frontes nas que combatía Filipe IV, unha conspiración nobiliaria conseguiu facerse co poder e proclamar ao duque de Braganza rei de Portugal en 1640. Os varios intentos de reconquistar Portugal fracasaron e España recoñeceu definitivamente a independencia en 1668. A partir de entón, Portugal mantivo uns vínculos comerciais e diplomáticos especialmente estreitos con Inglaterra, buscando un aliado protector ante hipotéticos intentos anexionistas por parte de España.
• Outras rebelións e conspiracións producíronse tamén en distintos territorios: Andalucía (conspiración de Medina Sidonia en 1641), Nápoles e Sicilia en 1647, etc.

As rebelións fixeron fracasar a política de Olivares, que se retirou do goberno en 1643. A monarquía quedou sumida nunha grave crise que, xunto coas derrotas exteriores e tras a Paz de Westfalia (1648) e a Paz dos Pirineos (1659), supuxo a perda da hexemonía española en Europa.