Termos Fundamentais da Historia Moderna de España e Galicia

Vocabulario Histórico da Idade Moderna

Compilación de conceptos clave sobre a sociedade, política e institucións da Monarquía Hispánica e de Galicia durante os séculos XV ao XVIII.

Converso

Denominación aplicada a xudeus e musulmáns que, a finais do século XV e durante os séculos XVI e XVII, se convertéron ao cristianismo ben por convicción, ben para evitar persecucións. As conversións masivas dos chamados cristiáns novos aumentaron o odio popular contra eles, xa que eran acusados de manter en segredo a súa fe, sendo perseguidos con dureza polo Tribunal da Inquisición.

Mourisco

Denominación dos musulmáns obrigados a converterse ao cristianismo na España do século XVI. A conversión forzosa poñíalle fin á presenza musulmá en España, pero moitos deles mantiveron a súa lingua, vestimentas e costumes. Esta situación de asimilación incompleta levou á súa expulsión definitiva baixo o reinado de Felipe III en 1609.

Tercios

Unidade militar de infantaría e mariña do exército español creada por Carlos I e vixente durante os séculos XVI e XVII ata a reforma militar borbónica de Felipe V. Estaba formada por soldados profesionais e voluntarios que loitaban combinando armas brancas (picas) e armas de fogo (arcabuces e mosquetes). Entre as súas formacións máis sobranceiras destacaron os célebres tercios de Flandres.

Grande Armada

Flota naval que en 1588 foi enviada por Felipe II a Inglaterra co obxectivo de derrocar a Isabel I, reinstaurar o catolicismo na illa, evitar o apoio inglés á independencia dos Países Baixos e frear os ataques dos corsarios ingleses aos barcos e ás colonias españolas.

Valido

Persoa de máxima confianza do rei a quen este lle encomendaba a dirección do goberno da monarquía. O cargo xeneralizouse no século XVII tanto en España coma noutros estados europeos, momento no que os monarcas delegaron o exercicio directo das tarefas de goberno.

Unión de Armas

Proxecto político elaborado en 1625 polo conde-duque de Olivares, valido de Felipe IV, no cal propoñía o repartimento da carga militar e fiscal entre todos os territorios da Monarquía Hispánica en base a criterios proporcionais á súa poboación e riqueza. O proxecto fracasou pola oposición firme das Cortes da Coroa de Aragón e polas posteriores rebelións de Cataluña e Portugal en 1640.

Xuntas do Reino de Galicia

Institución representativa das sete provincias galegas e, desde 1528, de todo o Reino de Galicia nas cortes da Coroa española ata a reforma liberal de 1834. Estaba formada por delegados dos concellos das capitais de provincia. Aínda que non tiña funcións de autogoberno pleno, podía conceder servizos económicos ao monarca, ordenar levas militares, distribuír cargas fiscais e remitir peticións directas á Coroa. Eran convocadas polo rei e presididas polo capitán xeneral de Galicia.

Antigo Réxime

Sistema político, económico e social que se consolidou en Europa dende o século XVI e acadou a súa plenitude no século XVIII. Caracterizouse por unha economía de base agraria e señorial, a pervivencia das estruturas feudais, unha sociedade estamental fundamentada nos privilexios xurídicos dunha minoría e a monarquía absoluta como forma de goberno. Estes trazos foron desaparecendo progresivamente a raíz da Revolución Francesa e do avance do liberalismo.

Catastro de Ensenada

Primeiro censo moderno a gran escala elaborado na Coroa de Castela sobre a poboación e as propiedades dos seus veciños, realizado entre 1750 e 1753 baixo o impulso do marqués da Ensenada durante o reinado de Fernando VI. O seu obxectivo era acadar un control fiscal exhaustivo de todos os súbditos, incluíndo os estamentos privilexiados, mediante a declaración detallada de cada parcela e dos bens de cada propietario. Non chegou a aplicarse como sistema tributario único debido ao rexeitamento frontal da nobreza e do clero.

Decretos de Nova Planta

Conxunto de leis promulgadas entre 1707 e 1716 polo monarca Felipe V de Borbón, polas que quedaron abolidos os privilexios forais, os dereitos propios e as institucións de autogoberno dos territorios da Coroa de Aragón (Aragón, Valencia, Mallorca e Cataluña). Impuxéronse nestes territorios as leis e a estrutura institucional de Castela, consolidando un modelo político-administrativo centralizado e absolutista.

Paz de Utrecht

Conxunto de tratados de paz asinados entre 1713 e 1714 que puxeron fin á chamada Guerra de Sucesión Española. Mediante estes acordos, as potencias internacionais recoñeceron a Felipe V como rei de España a cambio de importantes cesións territoriais a favor de Austria e Gran Bretaña, xunto con valiosas concesións mercantís para os británicos.

Despotismo Ilustrado

Forma de goberno desenvolvida na segunda metade do século XVIII que procurou combinar os principios da autoridade absolutista coas ideas reformistas da Ilustración. Deste xeito, os monarcas impulsaron proxectos de modernización económica, educativa e administrativa sen renunciar ao control total do poder político. A súa máxima representativa resúmese na fórmula: «Todo para o pobo, pero sen o pobo».

Regalismo borbónico

Doutrina e práctica política iniciada no século XVIII por Felipe V e continuada polos seus sucesores, Fernando VI e Carlos III, destinada a defender e ampliar as prerrogativas da Coroa fronte á Santa Sé. Pretendía afirmar a autoridade rexente sobre a Igrexa nacional, controlando o nomeamento de bispos e dignidades eclesiásticas, fiscalizando as rendas relixiosas e regulando a publicación das bulas e decretos pontificios no reino.

Motín de Esquilache

Revolta popular acontecida en Madrid en 1766 cando o marqués de Esquilache, ministro de Carlos III, promulgou a prohibición de vestir con capas longas e chapeus de á ancha, alegando que dita vestimenta favorecía o anonimato e o ocultamento de armas. O conflito estendeuse a diversas cidades españolas; a verdadeira causa da revolta radicaba no fondo malestar social pola forte suba do prezo do pan e na xenofobia cara aos ministros de orixe italiana, desembocando na destitución definitiva de Esquilache.