A Reforma Agraria Liberal: As Desamortizacións en España
A reforma agraria liberal: as desamortizacións
No Antigo Réxime, diversas normas, leis e prácticas cotiás condicionaban e limitaban a produción agrícola e a propiedade da terra. Sobre a terra existía unha propiedade compartida onde o dereito eminente era ostentado polos titulares dos dominios (os señores: nobreza e clero) e un dereito de uso que era exercido polo campesiñado, quen, carecendo do dominio pleno da terra, debía pagar un canon ou renda aos señores. O patrimonio nobiliar estaba protexido pola figura xurídica do morgado, mentres que a Igrexa posuía os denominados bens de mans mortas (doazóns que persoas falecidas entregaban á Igrexa), que non podían ser comprados nin enaxenados.
Por iso, a burguesía liberal consideraba imprescindible realizar unha reforma agraria para liberalizar a terra, convertela nunha mercadoría que se puidese comprar e vender, e introducir criterios de eficiencia económica e capitalismo agrario. A medida máis importante desta reforma agraria, que afectaba ao concepto da propiedade da terra herdado do Antigo Réxime, foi a desamortización.
Que é a desamortización?
A desamortización é un proceso de confiscación de bens e terras pertencentes ao clero ou aos bens propios dos concellos, coa intención de poñelas en venda en puxa pública e aumentar os ingresos do Estado co fin de solventar os problemas do endebedamento público.
As primeiras desamortizacións
A primeira desamortización levouse a cabo durante o goberno de Godoy en 1798, por motivo das dificultades facendísticas provocadas polas constantes guerras contra Inglaterra. Esta medida afectou aos bens pertencentes aos xesuítas, casas de beneficencia e obras pías.
Durante a revolución liberal, as Cortes de Cádiz promulgaron diversas desamortizacións, polo que o Estado puxo en venda os bens dos afrancesados, das ordes militares e dos mosteiros de menos de 12 membros, así como parte das terras pertencentes á Coroa. A chegada de Fernando VII significou a paralización e devolución dos bens desamortizados. O breve período do Trienio Liberal volveu activar o proceso desamortizador, pero foi paralizado polo absolutismo posterior.
A desamortización eclesiástica de Mendizabal
A necesidade de solucionar os problemas facendísticos do Estado, recadar diñeiro para financiar a guerra que a rexente Mª Cristina estaba librando contra o carlismo nos anos trinta, ampliar a base de apoios ao liberalismo e á causa isabelina e desmantelar o poder económico da Igrexa deu lugar á desamortización eclesiástica de Mendizabal en 1836, que afectou ao clero regular. Esta medida viuse precedida dun decreto sobre a supresión dos mosteiros en 1835.
A desamortización de Espartero e o Concordato de 1851
En 1841 foi levada a cabo a desamortización de Espartero sobre os bens do clero secular, completando así o proceso de confiscación dos bens eclesiásticos iniciado por Mendizabal. O seu obxectivo era de carácter fiscal: recadar fondos para Facenda.
A chegada dos liberais moderados paralizou o proceso desamortizador sobre a Igrexa e asinouse un Concordato coa Santa Sede en 1851, polo que a Igrexa acatou a perda do patrimonio posto en puxa pública para non xerar inseguridade xurídica nos novos propietarios, pero a cambio o Estado debía manter o culto e o clero español.
A desamortización de Madoz
Por último, en 1855 tivo lugar a desamortización de Madoz, que, ademais de rematar a desamortización eclesiástica (bens das ordes militares), iniciou a desamortización civil. Esta desamortización afectaba aos bens de propios e terras baldías dos concellos.
Este proceso xerou un gran impacto no mundo rural, xa que os campesiños sen terras, os máis afectados por esta medida polo uso que facían dos predios comunais para cultivar e alimentar o gando a cambio do pago dun canon ao concello, non tiñan diñeiro para adquirir esas terras postas en puxa pública e acababan convertidos en xornaleiros para os novos donos das terras, maioritariamente a nobreza. Ademais, os concellos, ao perder esa fonte de ingresos, empobreceron o seu servizo asistencial en aspectos básicos como a educación primaria.
Esta desamortización ampliou a superficie cultivada ao transformar os pastos e os montes en terras de cultivo.
Balance do proceso
Facendo un balance deste proceso, podemos dicir que a desamortización supuxo a desaparición das fórmulas xurídicas do Antigo Réxime que protexían os patrimonios dos estamentos privilexiados e significou a liberalización do mercado de terras, do que se beneficiou a propia nobreza e a burguesía. Esta consideraba un valor empregar as súas rendas na adquisición de terras, en lugar de dirixilas cara aos sectores que en Europa despuntaban, como era o industrial.
Ese trasvase de terras do clero a mans da nobreza e da burguesía non mudou de xeito significativo o campo español, porque este cambio de propiedade non viña acompañado dunha modernización dos sistemas de cultivo. O vello obxectivo dos informes dos ilustrados de xerar unha nova clase de propietarios agrícolas máis vinculados co traballo da terra non tivo lugar ante a imposibilidade do campesiñado de adquirir as terras confiscadas polo Estado.
A maior parte da poboación, que en España era campesiña, seguiu sen poder adquisitivo, o que limitou moito o dinamismo do mercado interior, e ademais agravou a condición social do campesiño sen terras e empobreceu os ingresos dos concellos. Con esta medida, o réxime liberal consolidouse.
En Galicia, polo mantemento do sistema foral, o que se sacou a puxa pública foron as rendas forais, o que provocou que non se alterase o sistema agrario tradicional ata o ano 1926 coa lei de redención de foros.