Reconquista e repoboación: etapas e modelos de repoboación na Península Ibérica

Reconquista e repoboación

No proceso de enfrontamento dos núcleos cristiáns contra os musulmáns foi desenvolvéndose a idea de reconquistar o espazo antigamente pertencente á monarquía hispano-visigoda. Unha vez que se expulsaba ao musulmán das terras conquistadas producíase un lento proceso de repoboación onde os monarcas, donos das terras conquistadas, animaban á poboación cristiá a ocupar as terras baleiras a cambio de concesións.

Primeira etapa (séculos VIII-X)

A primeira etapa, ou etapa inicial, iníciase coa vitoria cristiá en Covadonga (722), que marcará o inicio dun longo período no que os núcleos cristiáns do norte consolidan o seu territorio en torno ao reino de Asturias e avanzan timidamente cara o sur aproveitando os enfrontamentos internos entre os musulmáns. Cabe destacar:

• Alfonso I, quen, a mediados do século VIII, pasa a repoboar Galicia e Cantabria;
• Alfonso II, en cuxo reinado se produce o descubrimento da tumba do apóstolo Santiago;
• Alfonso III, con quen se traslada a capital de Oviedo a León (876) e se fortifica a liña do Douro no ano 910.

A partir de entón, comézase a falar do reino asturleonés, e despois de reino de León. A mediados do século X, na parte oriental do reino de León, a máis necesitada de reforzo militar, nace o condado de Castela. No sur de Galicia aparece o condado de Portugal. Na parte oriental da Península van xurdir os condados de Pamplona, Sobrarbe, Ribagorza, Aragón e condados cataláns, que formarán parte da Marca Hispánica do reino franco, pero que co paso do tempo acabarán por facerse independentes. Os avances nesta zona serán máis lentos pola fortaleza musulmá no val do Ebro.

Segunda etapa (séculos XI-XIII)

Durante a segunda etapa produciuse o gran avance reconquistador. A realidade política cristiá foise articulando como unha pluralidade de reinos (reino de León, subdividido posteriormente en Portugal e Castela, Navarra, Aragón e condados cataláns) e co cristianismo como fundamento da nova orde.

O avance da Reconquista deu lugar á consolidación dos reinos de:

• Castela (a partir de 1157 engloba ao reino de León);
• Portugal (independizado en 1143 do reino de León);
• Aragón (creado polo matrimonio entre Ramón Berenguer IV, conde de Barcelona, e Petronila de Aragón en 1137);
• Navarra.

O avance cristián tivo lugar na medida en que se foron afirmando os diferentes reinos. As coroas de León, Castela e Portugal levan a liña de fronteira da cunca do Douro á cunca do Tejo ao longo dos séculos XI-XII. A debilidade do mundo musulmán despois da caída do Califato de Córdoba permitiu a Alfonso VI conquistar Toledo en 1085 e ocupar o val do Tajo. Precisamente este feito foi o que provocou a chegada dos almorávides, chamados en auxilio á Península polos reinos de taifas. Isto freou o avance cristián ata mediados do século XII, cando un novo período de fragmentación no mundo musulmán permite a ocupación do val do río Guadiana ata a chegada dos almohades, que vencen a Alfonso VIII na batalla de Alarcos, en 1195.

Este dominio almohade, que será contrarrestado pola acción das ordes militares de Calatrava, Santiago e Alcántara, chega ata a batalla das Navas de Tolosa (1212), en que os reis cristiáns, organizados como unha cruzada, derrotan aos almohades e logran abrirse paso cara o val do Guadalquivir, que será conquistado ao longo do século XIII pola acción de Fernando III.

Na fronteira oriental, os avances foron máis lentos. A comezos do século XII a coroa de Aragón domina o val do Ebro grazas aos esforzos de Alfonso I El Batallador, quen conquista Zaragoza en 1118. Nas terras que, a partir do século XII, se denominarán Cataluña, o conde Ramón Berenguer IV conquista Tortosa (1148) e Lleida (1149) e constrúe unha potencia militar que se proxectou cara o Mediterráneo. O condado de Portugal convértese en reino independente en 1143 con Afonso Henriques, quen conquista Lisboa en 1147.

No século XIII, Castela chega co rei Fernando III ao val do Guadalquivir e, con Alfonso X, a Cádiz e Murcia; Jaime I de Aragón domina ata Valencia e en Portugal alcánzase o Algarve.

Terceira etapa (séculos XIV-XV)

Os séculos XIV e XV son séculos onde o ímpeto conquistador remite. Só quedará por conquistar o reino nazarí de Granada e o control do estreito de Gibraltar para impedir novas invasións do norte de África, como era o caso dos benimerines. Destacan os monarcas Alfonso XI, coa vitoria do río Salado en 1340, que permite o control do estreito, e a conquista de Algeciras (1344). O punto final reconquistador terá lugar coa acción bélica e diplomática dos Reis Católicos en 1492, cando toman Granada.

Modelos de repoboación

O proceso de conquista leva aparellada a repoboación dos espazos gañados ao islam. Esta repoboación faise a través de varias modalidades:

• A presura ou aprisio: ten lugar nos séculos VIII-XI sobre as terras despoboadas do val do Miño, Douro e somontano pirenaico. O rei autorizaba o asentamento e a propiedade a quen ocupara e cultivara a terra. Era un tipo de repoboación promovida pola nobreza e o clero, que tamén contou co protagonismo de familias de campesiños libres.
• As cartas de poboamento: promovidas polo rei para a creación de vilas e cidades en zonas despoboadas. Nesta modalidade concédense privilexios forais aos moradores, e ten lugar entre os séculos X e XIII.
• As doazóns ás ordes militares: ten lugar nas terras do val do Guadiana e na zona do Maestrazgo. A partir desta modalidade, os reis conceden terras ás ordes militares encargadas da defensa do territorio ante os ataques de almorávides e almohades.
• Os repartimentos: modalidade de reparto de terras adoptada en Extremadura e no val do Guadalquivir, que beneficiou sobre todo á nobreza (a través dos donadíos), xa que recibiu en cambio os latifundios.