A prosa medieval galega: etapas, narrativa e historiografía

Contexto da prosa medieval galega

A prosa medieval, en comparación coa poesía, é escasa, pero resulta fundamental na nosa historia literaria pola influencia que exercerá (especialmente a materia de Bretaña) na literatura galega posterior. A escaseza da prosa medieval deriva do predominio do latín como lingua de cultura asociada ás grandes obras narrativas ou historiográficas e da ausencia dunha corte que impulsase o uso do galego, de xeito que a substitución do latín nese ámbito literario só deu paso ao galego por un breve período, sendo substituído a partir do século XV polo castelán.

Cronoloxía e etapas

A prosa medieval galega desenvólvese entre os séculos XIII e XV a través de dúas etapas principais:

• 1.ª etapa galego-portuguesa (séculos XIII-XIV): non hai diferenzas lingüísticas apreciables entre o norte e o sur do río Miño.
• 2.ª etapa galega (primeira metade do século XIV - século XV): decae a creación da prosa como consecuencia directa da perda de poder político-cultural de Galicia.

Xéneros da prosa medieval

A produción en prosa organízase fundamentalmente en dúas grandes modalidades: a narrativa e a historiografía.

A prosa narrativa

Ciclo bretón

Comprende textos baseados en lendas bretoas que circularon con grande éxito por Europa durante os séculos XII e XIII; conteñen historias en torno ao rei Artur e aos cabaleiros da Táboa Redonda. Na nosa literatura este conxunto é coñecido como Demanda do Santo Graal e consta de tres partes:

• Xosé de Arimatea: manuscrito do século XVI no que se narra a historia deste personaxe, quen, segundo a tradición, recolleu o sangue de Xesús na copa utilizada na derradeira cea.
• Merlín: manuscrito do século XVI que narra as profecías do mago, nas cales se anuncia a chegada de novos tempos.
• Demanda do Santo Graal: manuscrito do século XV no que se contan as aventuras dos cabaleiros da Táboa Redonda na procura do vaso místico. Dos 150 cabaleiros que parten na demanda, só tres son os elixidos (Boorz, Perceval e Galaaz); este último representa a xustiza divina e arredor da súa figura xira a obra.

Estes textos son traducións ao galego-portugués baseadas na Vulgata, compilación elaborada en Francia na primeira metade do século XIII. Así mesmo, consérvase un fragmento do Libro de Tristán (finais do século XIV), que narra os tráxicos amores entre Tristán e Isolda.

Ciclo clásico

Está inspirado nas lendas arredor do asedio de Troia e nas fazañas dos heroes que nela interviron, como Ulises e Eneas:

• Crónica troiana: tradución do castelán rematada en 1373 que posúe un gran valor lingüístico, pois a través dela pódese coñecer con precisión o estado do idioma galego no século XIV.
• Historia troiana: traducida do castelán a finais do século XIV. Trátase dun texto bilingüe con fragmentos en galego e outros en castelán. O manuscrito consérvase na Biblioteca Menéndez Pelayo de Santander; áchase incompleto e consta de 220 folios (140 en castelán e 80 en galego), constituíndo unha mostra de prosa estritamente galega.

Ciclo carolinxio

Está constituído por unha auténtica xoia da prosa medieval: Os milagres de Santiago. Esta peza artéllase arredor de dous grandes núcleos temáticos:

1. Relato da vida e milagres do apóstolo, a vida de Poncio Pilatos, a destrución de Xerusalén e o traslado da cabeza de Santiago a Galicia.
2. Narración das batallas do emperador Carlomagno na Península Ibérica en defensa da cristiandade.

A historiografía medieval

Trátase de textos que posuían unha marcada finalidade propagandística, sendo algúns deles traducións directas do castelán:

• Crónica xeral galega: de finais do século XIII, é fundamentalmente unha tradución ao galego da Crónica general e da Crónica de Castilla.
• Crónica galega de 1404: texto historiográfico orixinalmente redactado en lingua galega.
• Crónica de Santa María de Iria: do século XV, constitúe a tradución ao galego de dous textos latinos: o Chronicon Iriense e a Historia Compostellana. Nela relátase o traslado do corpo do apóstolo Santiago desde o porto de Iria, faise memoria dos bispos da diocese e menciónanse diversas tribos xermánicas.
• General estoria: versión en galego do século XIV correspondente á magna obra castelá promovida por Afonso X, onde se compendia o devir histórico desde a orixe da humanidade ata o reinado deste monarca.
• Libros de liñaxes: obras que recollen a xenealoxía das principais liñaxes nobres de Portugal. Son catro volumes en total; o último deles, redactado por Don Pedro, conde de Barcelos, achega valiosas referencias sobre trobadores e personalidades galegas dos séculos XII, XIII e XIV, ademais de incorporar lendas de elevado mérito literario.