A Periferia Urbana: Crecemento, Modelos e Problemas en España

A periferia urbana

A periferia é a franxa externa da cidade correspondente á expansión urbana entre o primeiro terzo do século XX e a actualidade.

Durante a Guerra Civil e a posguerra a expansión urbana foi pouco significativa a causa da depresión económica e a escaseza de materiais de construción. Porén, desde mediados da década de 1950, as principais cidades españolas iniciaron un importante crecemento da área edificada, creando extensas periferias. Na súa constitución diferéncianse dúas etapas, caracterizadas polos seus distintos modelos de crecemento e problemas.

Período 1955-1975: a área suburbana compacta

Desde 1955 e sobre todo durante os anos do desenvolvemento, as cidades experimentaron un alto crecemento debido ao aumento do crecemento natural e á inmigración campesiña, atraída pola industria e os servizos. Nesta etapa, a periferia estendeuse de forma contigua á cidade existente e ao longo das vías de transporte, formando unha área suburbana. Adoptou en xeral un modelo compacto, caracterizado pola alta densidade da urbanización, a verticalización da edificación e a zonificación, ou creación de áreas con distintos usos do solo, contiguas pero mal comunicadas entre si e co centro pola ausencia de infraestruturas axeitadas.

a) As áreas residenciais

Ante a urxencia de crear vivendas para acoller a crecente poboación, fixéronse a miúdo sen planificar. Os barrios adoptaron diversas tipoloxías e unha composición social homoxénea en función do prezo do solo.

• Os barrios de infravivenda ou chabolas alcanzaron a súa máxima dimensión na década de 1950, cando chegaron á cidade numerosas persoas de escasos recursos, para as que non había oferta de vivenda accesible. As casas autoconstruíronse sobre solo ilegal, con materiais de refugallo e sen os servizos elementais, como luz, auga ou saneamento.
• Os barrios de protección oficial, construídos con axudas públicas, tiveron o seu auxe entre 1940 e 1950. En xeral, adoptaron trama aberta e edificación barata, en vivendas unifamiliares ou bloques monótonos, de baixa calidade, envellecidos prematuramente. Ademais, sufriron carencias de equipamentos e servizos, malas comunicacións entre si e coa cidade central, e un contorno degradado pola proximidade de industrias, depuradoras ou vertedoiros («barraquismo vertical»).
• Os polígonos de promoción privada caracterizaron a época desarrollista. Adoptaron trama aberta en bloques ou torres separados por xardíns ou aparcadoiros. Os destinados á clase media tiveron mellor calidade e dotacións. En cambio, os «barrios dormitorio» para os obreiros adoptaron bloques e torres en forma de H, de altura e densidade excesivas, e formas xeométricas creadoras dunha paisaxe monótona ou de «colmea».

b) As áreas industriais e de equipamento

Instaláronse xunto ás principais vías de transporte. As áreas industriais incluían polígonos industriais ben planificados ou áreas desorganizadas ao longo das estradas. Os equipamentos foron escasos e, en moitos casos, os non desexados pola cidade central (cárceres, cemiterios, depuradoras).

O período desde 1975: a área periurbana difusa

Desde 1975-1980 as cidades frean o seu ritmo de crecemento, con certas oscilacións relacionadas coas conxunturas económicas expansivas ou de crise, que inflúen sobre o crecemento natural e a inmigración. Non obstante, a expansión da periferia urbana continúa pola difusión de poboación e de actividades económicas desde o centro da cidade.

Nesta etapa, a periferia esténdese máis alá do continuo edificado por áreas periurbanas ou rururbanas de límites imprecisos entre o campo e a cidade. Adopta un modelo disperso, coñecido como «cidade difusa» ou «cidade dispersa», caracterizado pola baixa densidade da urbanización e a zonificación en áreas con diferentes usos do solo, separadas por espazos intersticiais ou baleiros urbanos, ben conectadas entre si e co centro urbano por unha rede viaria densa, orientada sobre todo ao transporte en automóbil privado.

a) As áreas residenciais

Son de baixa densidade, respondendo ao desexo das clases medias de gozar de maior privacidade, vivendas máis amplas e baratas e maior contacto coa natureza, o que se viu facilitado polo uso do automóbil privado. O modelo máis frecuente é o de urbanizacións de vivendas unifamiliares illadas ou aparelladas con xardín, ou vivendas colectivas con baixo número de plantas e amplos xardíns.

O uso do solo é sobre todo residencial, aínda que preto existen servizos de consumo e de ocio, como superficies comerciais, parques recreativos, multicines, etc. Por outra parte, produciuse certo rebrote da urbanización marxinal ligado á inmigración e a grupos sociais marxinados.

b) As áreas industriais e de equipamento

As áreas industriais e de equipamento da periferia periurbana son o resultado das transformacións económicas ocorridas desde a crise de 1975: crise industrial, reindustrialización e crecente terciarización.

• As áreas industriais inclúen polígonos industriais para industrias trasladadas desde o centro urbano que buscan espazos máis amplos e baratos e obter beneficios pola venda dos seus antigos solares, e espazos industriais novos, como parques tecnolóxicos.
• As áreas de equipamento inclúen servizos que requiren solo abundante e barato, como parques de oficinas, grandes superficies comerciais, escolas e hospitais.

Estes trazos deron unha imaxe máis positiva da periferia periurbana. Non obstante, na actualidade, o modelo de cidade difusa é obxecto de fortes críticas por consideralo insostible. Consome moito territorio á custa dos espazos agrarios e naturais. Depende en exceso do automóbil privado, aumentando o custo enerxético e as emisións nocivas á atmosfera. Incrementa o gasto en levar infraestruturas e servizos a lugares afastados. A zonificación favorece a segregación en áreas residenciais de diferente composición social e o illamento social: os individuos apenas se relacionan na rúa, senón en espazos semiprivados (clubs) ou centros comerciais. Con iso, as rúas perden o seu carácter público e diminúen as relacións sociais. Ademais, este modelo prexudica o núcleo urbano, aumenta o tráfico polos movementos pendulares, reduce a rendibilidade do transporte público e ocasiona perdas económicas aos centros comerciais e de ocio.

Alternativas formuladas

As alternativas propostas respecto a este problema son varias:

• A volta á cidade compacta, caracterizada pola contigüidade dos usos do solo e a alta densidade, aínda que sen excesivo ateigamento nin verticalización. Por exemplo, promovendo barrios con trama en quinteiros pechados ou semiabertos con menor densidade que os tradicionais e patio de uso público ou privado.
• A reciclaxe urbana ou recuperación dos espazos deteriorados existentes na cidade, en lugar de fomentar novos desenvolvementos urbanísticos. Os barrios residenciais rehabilítanse mellorando as vivendas, o deseño de rúas e prazas, a dotación de equipamentos e servizos, os transportes e a calidade ambiental. Os edificios e as áreas industriais deteriorados rehabilítanse para acoller novas empresas ou novos usos.
• A rehabilitación da cidade difusa, aumentando a densificación e o control urbanístico da extensión urbana.