Guerra de Independencia Española (1808-1814): Causas, Etapas y Constitución de 1812
Comentario histórico (Guerra de Independencia)
PAU
Xuño 2008, Opción 1
A Guerra da Independencia foi un conflito bélico de carácter primordialmente popular acontecido en España entre 1808 e 1814. Comezou coa revolta popular do 2 de maio de 1808, movemento que se propagou polo resto da península, iniciándose así a guerra. A constitución das Xuntas orixinou a formación das Cortes, que gobernarían de forma paralela xunto con José I, irmán de Napoleón, e intentarían o asentamento do liberalismo, así como a elaboración da primeira constitución propiamente liberal, a Constitución de 1812. Estas xuntas trataron de coordinar a resistencia contra o exército francés mediante a chamada guerra de guerrillas.
Antecedentes: crise da monarquía e alianza con Francia
En 1792, Carlos IV, monarca absolutista e pai de Fernando VII, entregoulle o poder do seu goberno a Manuel Godoy. O monarca declarou a guerra a Francia, territorio declarado novamente liberal, pero a derrota neste conflito subordinou a España aos intereses franceses, e a alianza con Francia ocasionou un enfrontamento con Gran Bretaña (Batalla de Trafalgar, 1805).
Como consecuencia da crise económica deste período, producida maioritariamente pola redución dos ingresos españois, Godoy estableceu unha serie de reformas, ineficaces e rexeitadas pola nobreza e pola Igrexa, o que supuxo unha gran oposición. Por outra banda, os impostos sobre o campesiñado supuxeron tamén o descontento popular. Todo isto ocasionaba períodos de fame, epidemias, escaseza e a morte de máis de 500.000 persoas. A incapacidade de Godoy para resolver esta situación fixo que a poboación comezase a responsabilizalo desta grave crise.
A guerra entre Francia e Inglaterra era constante e España estaba subordinada aos intereses franceses, o que supuxo a sinatura do Tratado de Fontainebleau (1807) entre Napoleón e Carlos IV, que permitía a permanencia do exército francés en territorio español co obxectivo de chegar a Portugal para anexionalo ao imperio francés. Así mesmo, a permanencia francesa en España supuxo un gran descontento por parte da poboación, sobre todo da popular. Xurdiu así, por este descontento, o Motín de Aranjuez (18 de marzo de 1808), dirixido pola nobreza e polo clero, pero con participación popular. O obxectivo deste motín foi a destitución de Godoy e a abdicación de Carlos IV en favor do seu fillo Fernando VII. Todo isto ocasionou unha crise profunda na monarquía española.
Tras a súa destitución e a coroación de Fernando VII, Carlos IV escribiulle a Napoleón solicitando a súa axuda para solucionar o problema. Este, observando a debilidade da monarquía española, decidiu invadir España, ocupar o trono e anexionar o país ao seu imperio.
O 2 de maio de 1808 e o inicio da guerra
Como consecuencia disto, Napoleón fai un chamamento a Fernando VII e a Carlos IV, e prodúcense as abdicacións de Baiona; José I, irmán de Napoleón, pasa a ser o rei lexítimo. O 2 de maio de 1808 as masas populares subleváronse para impedir a partida do resto da familia real a Baiona. Esta multitude alzouse de forma espontánea contra as tropas francesas. A revolta foi duramente reprimida polo mariscal Murat: “a poboación de Madrid sublevouse e chegou ata o asasinato (...). O sangue francés foi vertido; reclama vinganza” –Doc. 1. Orde do mariscal Murat (2 de maio de 1808).
O mariscal toma as medidas enunciadas no documento 1 como forma de represión contra esta revolta popular e para impedir que se desenvolva e se propague esta oposición contra os franceses polo resto de España. Por esa mesma razón, as tropas francesas castigan aos participantes do disturbio, así como a calquera que tivese intención de propagar estas ideas. Estas medidas non xeraron o efecto desexado, xa que esta sublevación estalara e propagouse por todo o país, converténdose nun movemento de resistencia popular que freaba o avance das tropas imperiais. Este é o comezo da Guerra da Independencia.
As Xuntas: poder popular e organización da resistencia
Como forma de loita contra o exército francés e como representación do poder popular, xurdiron xuntas de armamento e defensa, formadas principalmente por personalidades partidarias de Fernando VII, que pretendían canalizar a axitación popular, pero tamén constituídas polo pobo (campesiñado, burguesía...). Ao principio estas xuntas eran locais, pero o aumento das necesidades de coordinación implicou a creación das xuntas provinciais, as cales asumiron a soberanía e, en ausencia de rei, declararon a guerra a Napoleón e buscaron o apoio de Gran Bretaña. Estas pasaron a ser rexionais: “xa declarou formalmente a guerra a Francia (...). ¡Á arma, á arma, asturianos!” –Doc. 2. Proclama da Xunta Central do Principado de Asturias (maio de 1808).
Por último, creouse unha Xunta Central Suprema, que coordinaría e dirixiría a loita ante o avance francés. Creada en Madrid, fuxiu a Sevilla e, por último, a Cádiz (1810), cidade que, grazas aos británicos, sería a única que resistiría o asedio.
Desenvolvemento da guerra: tres etapas
O desenvolvemento da Guerra da Independencia pode separarse en tres etapas.
Primeira etapa (1808-1809). Gran parte do exército francés foi inmobilizado grazas á resistencia de diversas cidades, tales como Xirona, Zaragoza ou Tarragona, que estaban sometidas aos sitios das tropas francesas, soportando bombardeos e fame durante meses. A derrota dos invasores no Bruc e, sobre todo, en Bailén (xullo de 1808) tivo un gran impacto no desenvolvemento da contenda: impediuse a invasión de Andalucía e Napoleón viuse obrigado a abandonar Madrid. En novembro, Napoleón dirixiuse a España para dirixir persoalmente a contraofensiva, rematando así a primeira etapa. En xaneiro de 1809, José I entraba de novo en Madrid, e durante ese ano o dominio francés foi implacable.
Segunda etapa (1808-1812). Desenvolveuse a resistencia á invasión en forma de guerrillas, de maneira espontánea, popular e máis eficaz, así como a gran represión por parte da administración francesa. Estes pequenos grupos locais de 30-50 membros, entre os que había labregos, artesáns e estudantes, aproveitaban o coñecemento do territorio, hostigaban as tropas francesas e destruían seccións do exército. O documento 3 mostra a maneira de loita contra o exército e os distintos intereses das distintas clases sociais, que actuaban de maneira conxunta para acadar a expulsión definitiva dos franceses do territorio español, e os españois dividíronse en distintos bandos: “A invasión dos franceses foi o principio das nosas diferenzas internas e a guerra da independencia unha especie de guerra civil ao mesmo tempo.” –Doc. 3. O militar e político liberal Evaristo San Miguel expón neste escrito (1836) os diversos proxectos dos combatentes contra os franceses.
Tratábase de dous bandos de distintas ideoloxías. En primeiro lugar, os patriotas, españois en contra dos franceses, que se dividían a súa vez en dúas clases: liberais (formada polo campesiñado e pola burguesía) e absolutistas (nobreza e clero, que apoiaban a Fernando VII). En segundo lugar, os afrancesados, españois que estaban a favor da monarquía de José I (intelectuais que axudaban aos invasores e os apoiaban para desenvolverse economicamente).
Terceira etapa (1812-1814). Desenvolveuse entre xaneiro de 1812 e 1814. En 1812, as tropas españolas, apoiadas pola guerrilla e polo exército británico ao mando do xeneral Wellington, xunto co feito de que Napoleón tivese que replegar as súas tropas en Rusia, ocasionaron a vitoria de Los Arapiles (xullo de 1812), que foi o punto de inflexión. Grazas a esta vitoria, José I abandonou definitivamente Madrid. Todo isto ocasionou a vitoria española na Guerra da Independencia.
As Cortes de Cádiz e a Constitución de 1812
A incapacidade da Xunta Central para dirixir a guerra ocasionou a súa disolución en xaneiro de 1810, pero non sen iniciar un proceso de convocatoria das Cortes (representación dos españois). As Cortes, a diferenza do absolutismo, onde estaban constituídas por estamentos, tiñan función meramente lexislativa e dependían do rei, estaban totalmente en desuso. Formouse unha rexencia de 5 membros maioritariamente liberais e realizouse unha consulta ao país. O proceso de elección de representantes, así como a reunión das Cortes en Cádiz, foi difícil debido ao estado de guerra. As Cortes abriron as súas sesións en setembro de 1810. O primeiro gran triunfo do sector liberal foi a formación dunha cámara única fronte á anterior representación estamental.
Unha comisión das Cortes preparou o proceso constituínte para crear unha estrutura distinta do Estado. Desde marzo de 1811 foi promulgada o 19 de marzo de 1812 (“a Pepa”). Esta constitución contén unha declaración de dereitos do cidadán (agora trátanse de cidadáns, non de súbditos), liberdade de pensamento e de opinión, igualdade xurídica, liberdade civil e soberanía nacional, co poder no pobo e non no rei: “Art. 3. A soberanía reside esencialmente na nación e, polo mesmo, pertence a esta exclusivamente o dereito de establecer as súas leis fundamentais (...).” –Doc. 4. Constitución de 1812.
A nación refírese como o conxunto de todos os cidadáns de ambos hemisferios, territorios coloniais e península: “Art. 1. A nación española é a reunión de todos os españois de ambos hemisferios (...).” –Doc. 4. Constitución de 1812.
A estrutura do Estado baséase na división de poderes. O poder lexislativo recae nas Cortes, que representan a vontade nacional e gozan de varios poderes: “Art. 15. A potestade de facer as leis resida nas Cortes co rei.” –Doc. 4. Constitución de 1812. O poder executivo recae no monarca, que goza de dereito de veto: “Art. 16. A potestade de facer executar as leis reside no rei.” –Doc. 4. Constitución de 1812. O poder xudicial, é dicir, a administración da xustiza, reside nos tribunais, onde se establecen os principios básicos dun Estado de dereito: “A potestade de aplicar as leis en causas civís e criminais reside nos tribunais.” –Doc. 4. Constitución de 1812.
Outros artigos da constitución formulaban a reforma dos impostos e da facenda, a creación dun exército nacional (Milicia Nacional), a división do territorio en provincias, o sufraxio universal masculino, a confesionalidade católica do Estado e a creación de posibilidades de ensino. Ademais da constitución, as Cortes aprobaron unha serie de decretos e leis destinados a eliminar o Antigo Réxime e a configurar o Estado español como un Estado propiamente liberal. Algunhas destas medidas foron a abolición da Inquisición, a liberdade de traballo e a liberdade de imprenta.
Fin da guerra e restauración absolutista
Napoleón, tras a derrota en Los Arapiles, decidiu pactar o fin do conflito cos españois mediante o Tratado de Valençay. A finais de 1813, as tropas francesas comezaron a abandonar a península. Este tratado foi asinado entre Napoleón e Fernando VII para a súa volta a España. Non obstante, Fernando VII non volveu directamente a Madrid, senón que percorreu distintas partes de España durante pouco máis dun mes, buscando apoios para restaurar de novo o Antigo Réxime.
Tras a súa volta a Madrid e unha vez conseguidos todos os seus apoios, Fernando VII derrogou as Cortes e restableceu o absolutismo. A situación social era moi complicada: as mortes, a falta de cartos e o comezo da independencia das colonias americanas provocaron unha crise nacional. Establecerase así un goberno absolutista por parte de Fernando VII (1814-1820). O exército formado tras a guerra ocasionará numerosos pronunciamentos liberais que intentarán instaurar de novo un réxime liberal; como defensa a estes pronunciamentos, o goberno absolutista recorreu característicamente á represión.