Glosario de Termos Ambientais, Agrarios e Xeográficos en Galicia

Glosario de termos ambientais, agrarios e xeográficos

ACUICULTURA: Conxunto de actividades que, mediante algún tipo de intervención no ciclo biolóxico ou no medio no que habitan os peixes ou plantas, permiten controlar a súa reprodución ou crecemento. Moi significativa en Galicia, está restrinxida a un pequeno abano de especies, en función da súa importancia económica e do desenvolvemento dunha tecnoloxía axeitada, e limitada espacialmente á beiramar ou ás augas continentais.

AGRICULTURA ECOLÓXICA: Concepto de economía sustentable que se refire ao sistema de produción agrícola que, pretendendo o máximo equilibrio co medio ambiente e coa saúde humana, fai uso racional dos recursos (auga, solo e patrimonio xenético) e emprega métodos de bonificación natural en lugar de productos químicos de síntese.

ALUVIÓN: Depósito de materiais detríticos, transportados e depositados de xeito transitorio ou permanente por unha corrente de auga. Habitualmente está composto por areas, gravas, arxilas ou limos, acumulándose nas canles das correntes, nas chairas inundables e nos deltas.

A. METROPOLITANA: Rexión urbana que engloba unha cidade central que dá nome á área e unha serie de cidades satélites que poden funcionar como cidades-dormitorio, industriais, comerciais e de servizos, todo organizado de xeito centralizado.

ÁREA SUBURBANA: Concepto administrativo e urbanístico que se refire á franxa de transición (coexistencia de modos de vida rurais e urbanos), determinada pola administración municipal, que rodea as cidades e se estende polas súas vías de acceso, e que vén definida por criterios de densidade e pola actividade económica da poboación.

ARIDEZ: Concepto climatolóxico que se refire á escaseza de humidade no aire e no solo nunha determinada rexión, definida sobre todo como unha relación entre as necesidades hídricas da vexetación e dos cultivos e o réxime térmico. Entre os exemplos de indicadores de déficit hídrico cabe mencionar os de Gaussen, Lautensach, Martonne e Knoche.

AVALIACIÓN DE IMPACTO AMBIENTAL: Concepto de política medioambiental. O «impacto medioambiental» refírese á repercusión que no medio ambiente ten a acción antrópica ou un elemento allea a ese medio, xerando consecuencias notables que deberiamos prever. A súa avaliación é o proceso multidisciplinar mediante o cal se avalía o estudo de impacto ambiental realizado para un programa, obra ou proxecto.

BARLOVENTO: Aba dun relevo montañoso que, pola súa orientación respecto ao vento dominante, queda exposta ao fluxo ascendente do aire. A aba de sotavento, pola contra, queda exposta ao fluxo descendente.

CUNCA FLUVIAL: Ou hidrográfica, é a porción de terreo que drena a un colector principal (río ou lago), limitada por unha liña de cumes ou divisoria de augas: liña desde a que as augas correntes flúen en direccións opostas, e que adoita coincidir cos niveis máis elevados de determinados sistemas montañosos.

DENOMINACIÓN DE ORIXE: Concepto administrativo que se refire á distinción que se outorga a certos produtos, xeralmente de alta calidade, para distinguir o seu lugar de procedencia e evitar así falsificacións e invasións de mercado (p. ex., carne de vacún galega).

DESAGRARIZACIÓN: Concepto que fai referencia á perda de poboación adicada á actividade agraria, así como á perda de importancia económica da actividade agrícola nun territorio, e o consecuente debilitamento das institucións sociais vinculadas a esta actividade que organizan diferentes aspectos da vida social. En toda España se ten producido este proceso, especialmente desde finais dos anos setenta.

DIF INDUSTRIAL: Concepto económico do sector secundario que se refire aos principios de localización industrial; en concreto, ao proceso de mobilidade dos establecementos industriais, vinculado ao crecemento das aglomeracións urbanas, causa da profunda transformación dos modelos espaciais de distribución industrial (concentrado/descentralizado) das etapas anteriores.

ECOSISTEMA: Concepto teórico do enfoque ecoxeográfico que se refire ao conxunto de organismos vexetais e animais que habitan un lugar e que se interrelacionan entre si e co medio que lles é propio.

EFECTO INVERNADOIRO: Concepto medioambiental que se refire ao proceso que explica o quentamento da atmosfera terrestre por similitude co que acontece nun invernadoiro. En efecto, a atmosfera pode ser atravesada pola radiación solar calorífica de onda curta, pero non por toda a radiación terrestre de onda longa, gran parte da cal é absorbida polo vapor de auga e o dióxido de carbono.

ENERXÍAS RENOVABLES: Son aquelas que se obteñen de fontes naturais virtualmente inesgotables, ben pola inmensa cantidade de enerxía que conteñen, ben porque son capaces de rexenerarse por medios naturais. Entre as enerxías renovables cóntanse a hidroeléctrica, eólica, solar, xeotérmica, maremotriz, a biomasa e os biocombustibles.

ESTEIRO: Concepto fisioxeográfico e morfoxenético que se refire ao ecosistema mariño na desembocadura dun río, onde as interaccións de augas salgadas e doces son notables, dando lugar a modalidades de erosión e deposición peculiares, opostas ás que dan orixe aos deltas.

ESTIAXE: Concepto hidrolóxico que se refire ao nivel máis baixo que as augas dun río teñen estacionalmente e que, na medida en que aquelas son a expresión hidrolóxica do réxime de precipitacións, coincide co mínimo anual de chuvias.

FOZ: Concepto fisioxeográfico que se refire ao sector no que un río conflúe co mar (cfr. esteiro); boca dunha ría e, como tal, oposto a delta. Estreitamento dun río na fase de erosión lineal dun estrato duro (p. ex., a Foz do río Miño ou a Foz do río Aller).

FRANQUÍA: Concepto xurídico-mercantil que se refire a unha rede de empresas nas que unha delas (franquiciadora), propietaria da marca, a cede a outras pequenas empresas (franquiciadas), que a utilizan a cambio dun pago mensual e dun estrito control do seu funcionamento por parte da franquiciadora (elección dos provedores, decoración dos establecementos, prezos, etc.).

INDUSTRIAS VERDES: Concepto económico e medioambiental do sector secundario que se refire ao proceso no que unha empresa industrial se compromete a reducir os impactos ambientais das súas producións mediante a eficiencia dos seus recursos, o uso coidadoso de sustancias químicas e a integración dos residuos, a substitución das enerxías fósiles por renovables e o ecodeseño dos bens no mercado. (Con esta definición, calquera tipo de industria pode converterse en verde).

INVERSIÓN TÉRMICA: Incremento da temperatura do ar ao aumentar a altura, cando debería diminuír segundo o gradiente adiabático normal. O ar máis cálido atópase sobre o máis frío. No nivel do solo, é resultado da irradiación nocturna con ar en calma e ceo despexado nunha situación anticiclónica invernal.

ISÓBARA: É unha isoliña que, nun mapa meteorolóxico, une os puntos que teñen a mesma presión atmosférica ao nivel do mar. O conxunto de todas elas configura os cambios de presión. Habitualmente represéntanse os múltiplos de 4 hPa (hectopascais) ou mb (milibares) (1000, 1004, 1008, 1012…), unidade de medida da presión.

ISOHIETA: Isoliña imaxinaria que une puntos con iguais valores de precipitacións, nun mapa no que se expresen cantidades de precipitación recibida por áreas. Utilízase sobre todo nos mapas climáticos.

LAURISILVA: A laurisilva é un bosque nuboso subtropical, propio de lugares húmidos, cálidos e sen xeadas, con grandes árbores, que en España se dá nas illas Canarias, máis concretamente nas vertentes setentrionais das illas occidentais de maior elevación, alí onde o «mar de nubes», determinado pola afluencia dos alisios, permite o seu desenvolvemento.

MAQUIS: Ou maquia, é un ecosistema de matogueira mediterránea, formación de especies perennifolias, principalmente arbustivas, que adoita refuxiarse sobre solos silíceos. Os érbedos, as xaras, os breixos, os lentiscos, os romeus e outras especies son características desta formación, de maior porte xeralmente que as garrigas.

MARISMA: Concepto morfoxenético de litoral que se refire a un terreo baixo ou anegado, nas ribeiras do mar ou das rías; por tanto, unha área areosa que de forma recorrente e repetida se inunda de auga salgada procedente do mar. O exemplo máis representativo son as Marismas do Guadalquivir. (Ver definición de esteiro).

MP ESTRATÉXICAS: Concepto económico que se refire ás materias primas e fontes de enerxía que, ben pola amplitude da súa demanda, ben polo carácter focal ou hexemónico da súa oferta, constitúen bens escasos ou xeran dependencia nas economías de terceiros países.

MESETA: Concepto fisioxeográfico que se refire á superficie chá ou lixeiramente inclinada nunha determinada dirección, cortada por vales e situada a certa altitude sobre o nivel do mar. (P. ex., a submeseta peninsular.)

PENECHAIRA: Superficie de erosión, cunha topografía con tendencia ao aplanamento e de escasos desniveis a certa altitude sobre o nivel do mar. (P. ex., a penechaira cacereña).

PEIT: Concepto político de vertebración socioeconómica do territorio que se refire ao documento-proposta do Ministerio de Fomento que asume o obxectivo a longo prazo (vixente ata 2020) de abordar os retos do transporte en España e as medidas que poden contribuír a mellorar a competitividade económica, a cohesión territorial e social, e a seguridade e calidade do servizo en todos os modos de transporte, desde os principios de racionalidade e eficiencia no uso dos recursos.

PXOU: Instrumento de ordenación integral do territorio. Contén a clasificación do solo, a definición dos elementos fundamentais da estrutura xeral do territorio (como poden ser a fixación dos espazos libres, de equipamento comunitario, os sistemas xerais de comunicación, etc.), o desenvolvemento, a execución e a vixencia do plan. Adoita ser municipal, Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM).

Espazo rural e actividades

Paisaxes agrarias españolas

Pódense distinguir os seguintes tipos de paisaxes agrarias en España: atlántico (España húmida), interior, España mediterránea, de montaña e canario.

Paisaxe agraria atlántica

Localízase na España de clima oceánico húmido. A agricultura presenta unha estrutura minifundista, con parcelas de traza irregular e cerramento mediante sebes vivas. Practícase o policultivo intensivo nas hortas, sendo importante tamén a produción de millo, patacas, fabas, froiteiras e forraxeiras. A gandaría é unha actividade de primeira magnitude; aproveita a abundancia de prados naturais para desenvolver o gando bovino de aptitude cárnica e leiteira. O poboamento é predominantemente disperso e con núcleos de pequeno tamaño, aínda que moi abundantes. A silvicultura ten un peso económico relevante: explótanse os bosques caducifolios de carballos e os perennifolios de piñeiros, obténdose madeira, cortiza, resinas, celulosas, etc.

Paisaxe agraria de interior

Localízase na España de clima continentalizado, isto é, nas dúas Castelas, Estremadura, Andalucía non costeira e val do Ebro. En agricultura son característicos os open-fields e os latifundios. As especies cultivadas adáptanse á existencia dunha estación seca, de modo que domina a produción cerealística de trigo e cebada en réxime de monocultivo. Non obstante, o regadío desenvolveuse a grande escala nas veigas fluviais, onde se practica unha agricultura intensiva de horta, arroz, forraxeiras e plantas industriais, como a remolacha. Subsiste unha gandaría tradicional ovina e caprina de carácter extensivo, ás veces con raíces históricas na transhumancia. Porcos e touros de lida asócianse á devesa, que, localizada no oeste peninsular, integra, ademais, explotación agrícola e forestal. O poboamento é concentrado. Os pobos son pequenos ao norte do Tejo, aumentando sensiblemente o seu tamaño cara ao sur do devandito río. O casal andaluz é unha forma destacable de hábitat. A silvicultura é unha actividade de escaso peso económico, aínda que se obtén algunha cantidade relevante de madeira de piñeiro.

Paisaxe mediterránea

Corresponde ao clima homónimo de matiz litoral, que se localiza na costa mediterránea, Baleares e val do Guadalquivir. En agricultura, a estrutura da propiedade máis frecuente é o minifundio e o mesofundio de carácter familiar. A escaseza de precipitacións impón o desenvolvemento a grande escala do regadío, aínda que persisten as explotacións de secaño no interior. Os campos de Lleida, a horta levantina, o val do Guadalquivir e o sueste murciano-almeriense, onde se utilizan invernadoiros e outras técnicas de cultivo moi avanzadas, son áreas especialmente produtivas. As principais colleitas son de cítricos, amorodos, froiteiras e produtos de horta. A gandaría é unha actividade de menor proxección económica; destacan a ovina e a caprina de carácter tradicional, que subsiste xunto ao secaño. Cataluña é a primeira produtora nacional de cárnicos. O hábitat tende a ser concentrado, se bén dominou ata hai pouco tempo o disperso. A barraca valenciana e a masía catalá son, quizais, as formas máis coñecidas de hábitat tradicional. A silvicultura é practicamente inexistente.

Paisaxe das Illas Canarias

Corresponde ao clima subtropical. A agricultura presenta algúns contrastes. Na costa domina o regadío intensivo en réxime de monocultivo, destinado á exportación, centrado en produtos tropicais (cana de azucre, algodón, tabaco, piña, papaia), plátano, flores, tomates, etc. Na montaña interior son importantes a pataca, o viñedo e outros cultivos de secaño, destinados ao autoconsumo familiar. É frecuente o recurso ao areado e a outras técnicas complexas de rego, que tratan de rendibilizar a boa calidade dos nutrientes do chan volcánico, aproveitando ao máximo a escaseza de auga. A gandaría é reducida, con presenza nalgunhas illas de cabanas, fundamentalmente de caprino. O poboamento vén determinado polo relevo, montañoso e de grande altitude, que determina o dispersamento. A silvicultura é unha actividade practicamente inexistente.

Paisaxe de montaña

Está emparentada coa paisaxe agraria da España húmida, xa que posúe un clima chuvioso, aínda que máis frío, e un relevo de elevada altitude e fortes pendentes. As súas dedicacións agrarias preferentes son a forestal (haxa, castaño, piñeiro silvestre…) e a gandeira, de vacún de orientación cárnica (bovino e ovino), en réxime extensivo, baseada en pradarías ou prados menos fértiles. Recentemente adquiriron unha nova orientación económica, a turística ou de ocio, a través da práctica dos deportes de inverno (como os relacionados coa neve) e tamén de verán (sendeirismo e montañismo).

Transformacións recentes na estrutura agropecuaria

O espazo rural é o territorio non urbanizado da superficie terrestre. Tradicionalmente foi, case en exclusiva, un espazo agrario onde se desenvolvían as actividades agrícolas, gandeiras e forestais. Non obstante, desde a década de 1970 introducíronse outras actividades, como as residenciais, industriais, de servizos, recreativas e paisaxístico-conservacionistas. Como consecuencia, o espazo rural volveuse máis heteroxéneo e complexo.

As explotacións agrarias

O descenso do seu número débese ao abandono de terras e a un proceso de concentración, por venda ou arrendamento. Esa concentración permitiu a elevación do tamaño medio das explotacións. O resultado é unha dualidade cada vez maior entre: explotacións familiares moi pequenas e pouco rendibles; e empresas agrarias, ben de particulares, ben de sociedades ou cooperativas, que teñen maior dimensión, están modernizándose e son rendibles.

O réxime de tenza establece a relación entre propiedade e explotación ou uso da terra. Pode distinguirse entre tenza directa (explotación traballada polos seus propietarios), arrendamento (cando se explotan terras alleas a cambio dunha renda anual) e parzaría (cando se explotan terras a cambio dunha porcentaxe da colleita). Na actualidade, un 70% das terras cultivadas mantéñense en tenza directa e tende a desaparecer o sistema de parzaría (só un 2% do total).

As técnicas e os sistemas agrarios experimentaron cambios desde a década de 1960. As transformacións técnicas consistiron na incorporación de avances como a mecanización de tarefas, a selección xenética das sementes e razas gandeiras, ou o uso de fertilizantes químicos e produtos fitosanitarios. As transformacións nos sistemas agrarios supuxeron unha crecente intensificación da produción e un paralelo aumento do rendemento. A agricultura española actual coñeceu un intenso proceso de modernización, o que permitiu elevar a súa eficiencia. As transformacións máis importantes son:

• Unha crecente especialización do territorio nos cultivos para os que ten mellores condicións competitivas, abandonando o resto.
• A substitución do policultivo polo monocultivo.
• Maior investimento de capital para incorporar maquinaria ou sementes seleccionadas e transxénicas, manipuladas xeneticamente.
• Forte incremento da superficie en regadío, que tamén provoca a sobreexplotación de certos acuíferos e crecentes conflitos pola auga.
• Incorporación de novas técnicas de cultivo, como o cultivo baixo plástico.

Estrutura gandeira

Nos últimos anos coñeceu un notable desenvolvemento en España, e hoxe representa un 40% da produción final agraria. Grazas ao:

• Aumento da súa importancia económica ante o crecente consumo dos seus produtos.
• Unha modernización das explotacións.
• Unha evolución das especies en función da súa rendibilidade.
• Menor dependencia das condicións naturais, ao aumentar a importancia da gandaría estabulada.

A gandaría destínase hoxe principalmente á alimentación da poboación, o que vai unido ao forte aumento do consumo de carne, leite e ovos. Iso supuxo, a miúdo, a substitución das razas autóctonas por outras de maior produción e, por conseguinte, maior rendibilidade.

Política Agraria Común (PAC)

As áreas rurais españolas cunha importante presenza de actividades agrarias enfróntanse desde hai décadas a importantes problemas:

• Escasa competitividade dunha parte dos produtos, que só poden ser rendibles para o agricultor grazas ás políticas de subvención e ao establecemento de prezos protexidos.
• Progresivo despoboamento e envellecemento das áreas rurais españolas.
• Redución dos empregos agrarios debido aos procesos de mecanización e ao abandono de terras pouco produtivas.
• Ingresos medios inferiores aos que obteñen os que traballan na industria ou nos servizos.
• Crecentes impactos ambientais ao aumentar a demanda e o uso, ás veces excesivo, de agroquímicos que contaminan solos e acuíferos.

Desde a entrada na Unión Europea, a maioría das accións dirixidas á promoción do sector agrario español provén da Política Agraria Común (PAC), cunha serie de accións:

• Establecemento de prezos de garantía para determinados produtos.
• Esixencia de redución de superficie, ou cotas máximas de produción.
• Apoio á forestación de terras agrícolas e á agricultura e gandaría ecolóxicas.
• Axudas para a modernización das explotacións e a incorporación de mozos agricultores.
• Apoio á diversificación económica do mundo rural.
• Axudas especiais para áreas de montaña e zonas desfavorecidas.

Pese a ser a clave que permite manter hoxe activas boa parte das explotacións agrarias, a PAC enfróntase a certas críticas:

• Absorbe unha parte importante do orzamento total comunitario, o que non corresponde ao peso relativo do sector.
• Supón un proteccionismo do seu mercado interior, que frea as posibilidades de que países do Terceiro Mundo exporten a el os seus produtos, moitas veces máis baratos.
• Como as axudas se vinculan ao tamaño da explotación, favorece unha partición moi desigual: só un 20% das explotacións recibe o 80% das axudas.