Ditadura Franquista: Maquis, Movemento Obreiro e Desenvolvemento

Oposición á Ditadura Franquista

A ditadura franquista (1939-1975) caracterizouse pola concentración de poder en mans de Franco, a prohibición de partidos políticos e sindicatos libres e a ausencia de dereitos e liberdades. Neste contexto, a oposición ao réxime adoptou distintas formas ao longo do tempo, destacando especialmente a loita dos maquis na posguerra e o desenvolvemento do movemento obreiro a partir dos anos 50-60.

A resistencia armada dos maquis

En primeiro lugar, a oposición dos maquis foi unha forma de resistencia armada. Este movemento guerrilleiro xurdiu xa durante a Guerra Civil e continuou nos primeiros anos da posguerra, especialmente entre 1945 e 1947/48, aínda que nalgúns casos illados se prolongou ata os anos 60. Estaba formado principalmente por militantes anarquistas e comunistas que, tras a derrota republicana, optaron pola loita clandestina contra o franquismo. Actuaban en zonas montañosas e rurais, como Asturias, León ou Galicia, o que favorecía a súa ocultación e mobilidade.

A súa estratexia baseábase na acción armada, sabotaxes e ataques puntuais, nun intento de desestabilizar o réxime. Porén, esta loita estivo moi condicionada polo contexto internacional: tras o final da Segunda Guerra Mundial e a consolidación do franquismo, a esperanza dunha intervención exterior desapareceu, o que provocou o declive progresivo da guerrilla nos anos 50. Ademais, tratábase dunha oposición illada, con escaso apoio social organizado e fortemente reprimida polas forzas do réxime. Aínda así, cómpre destacar o papel das mulleres, que actuaron sobre todo como enlaces, facilitando comunicación e subministracións.

O movemento obreiro

En contraste, o movemento obreiro representou unha forma de oposición máis organizada, colectiva e progresivamente eficaz. Xurdiu a finais dos anos 50 e desenvolveuse con forza nos anos 60, coincidindo cunha etapa de cambios económicos e sociais en España.

A súa principal característica foi a súa actuación dentro do propio sistema franquista, concretamente no Sindicato Vertical, o único permitido. Traballadores non afíns ao réxime infiltráronse nel para defender desde dentro melloras laborais e dereitos.

Neste contexto naceu en 1962 Comisións Obreiras (CCOO), que se convertería no principal referente do movemento. A súa táctica baseouse en folgas, protestas e mobilizacións laborais, fronte á loita armada dos maquis. Este tipo de accións permitiu unha maior participación da clase traballadora e unha maior capacidade de presión sobre o réxime, especialmente en zonas industriais.

A diferenza dos maquis, o movemento obreiro contou cunha base social máis ampla e cunha organización máis estruturada, impulsada en gran medida polo Partido Comunista de España. A súa actividade tamén foi duramente reprimida, como amosa o Proceso 1001 (1972-1973) contra dirixentes sindicais como Marcelino Camacho, pero logrou manterse activo e medrar ata converterse nun dos principais focos de oposición ao franquismo na súa etapa final.

Conclusión sobre as formas de oposición

En conclusión, ambas formas de oposición presentan importantes diferenzas. Mentres os maquis protagonizaron unha resistencia armada, rural e illada nos primeiros anos da ditadura, o movemento obreiro desenvolveu unha loita organizada, colectiva e fundamentalmente pacífica nas décadas posteriores. Ademais, os maquis tiveron un impacto limitado e decrecente, condicionado polo contexto internacional e a represión, mentres que o movemento obreiro logrou consolidarse como unha forza social clave que contribuíu ao desgaste do réxime franquista.

O desenvolvementismo e a mellora do nivel de vida

Indicadores de benestar en España (1960-1970)

A táboa 1 mostra a evolución de diversos indicadores do nivel de benestar en España entre 1960 e 1970, no contexto do desenvolvemento económico dos anos sesenta. En xeral, obsérvase unha mellora significativa en todos os datos, o que reflicte un importante incremento do nivel de vida da poboación.

En primeiro lugar, a renda por habitante pasa de 290 a 818 dólares, o que supón case triplicarse en apenas unha década. Este forte crecemento indica unha expansión económica notable. En segundo lugar, a taxa de analfabetismo redúcese de 11,2 a 5,7 por cada 100 habitantes, é dicir, practicamente á metade, o que evidencia avances no ámbito educativo.

Tamén destacan os indicadores relacionados co consumo e o acceso a bens e servizos. O número de teléfonos por cada 1000 habitantes aumenta de 59 a 135, máis do dobre, o que reflicte unha mellora nas comunicacións. Pola súa parte, os televisores experimentan un crecemento moi acusado, pasando de 5 a 70 por cada 1000 habitantes, o que indica a expansión dos medios de comunicación e do ocio doméstico. Do mesmo xeito, a produción de frigoríficos pasa de 1 a 25 por cada 1000 habitantes, mostrando a difusión dos electrodomésticos e a modernización dos fogares. Finalmente, o consumo de enerxía eléctrica aumenta de 612 a 1515 kWh por habitante ao ano, o que evidencia un maior nivel de industrialización e consumo.

A explicación destes cambios débese ao chamado “desenvolvementismo” do franquismo, especialmente a partir do Plan de Estabilización de 1959. Este plan supuxo o abandono da autarquía e a apertura da economía española ao exterior, favorecendo a chegada de investimentos estranxeiros e o crecemento industrial. Ademais, os Plans de Desenvolvemento impulsaron a modernización económica, fomentando sectores como a industria, a construción e o turismo.

Outro factor clave foi o éxodo rural, que provocou o desprazamento de poboación do campo ás cidades, onde se concentraban as oportunidades de emprego industrial. Isto contribuíu a aumentar a produtividade e a renda. Tamén tiveron importancia as remesas dos emigrantes e os ingresos procedentes do turismo, que achegaron divisas ao país.

Como consecuencia, produciuse unha transformación social importante: medrou a clase media, melloraron as condicións de vida e ampliouse o acceso ao consumo. Non obstante, este desenvolvemento tamén presentou desigualdades territoriais e sociais, e non foi acompañado de cambios políticos, xa que o réxime franquista continuou sendo unha ditadura sen liberdades.

En conclusión, os datos da táboa reflicten claramente o forte crecemento económico e a mellora do nivel de vida en España durante os anos sesenta, como resultado das políticas desenvolvementistas, aínda que con limitacións no ámbito social e político.

Emigración, turismo e consumo

A táboa e a imaxe mostran algúns dos trazos máis importantes dos chamados “anos do desenvolvementismo” en España, un período que se sitúa principalmente entre as décadas de 1960 e comezos de 1970, durante a ditadura franquista. Os datos reflicten como a economía española experimentou un importante crecemento grazas á emigración, ao turismo e á expansión do consumo.

En primeiro lugar, a táboa sobre a emigración exterior entre 1951 e 1981 evidencia un cambio moi significativo nos destinos das persoas emigrantes españolas. Durante a década de 1951-1960, a emigración cara a América era aínda moi elevada, alcanzando 668.003 persoas. Isto demostra que moitos españois seguían buscando oportunidades económicas en países latinoamericanos debido á pobreza e á falta de emprego existente en España tras a posguerra.

Porén, na década de 1961-1970 a emigración cara a América diminuíu considerablemente ata 232.221 persoas, mentres Europa se converteu no principal destino con 779.592 emigrantes. Países como Alemaña, Francia ou Suíza necesitaban man de obra para as súas industrias en expansión, e moitos españois emigraron alí para traballar en fábricas, construción e servizos. Na década de 1971-1980 a emigración europea descendeu a 447.794 persoas, o que indica unha mellora gradual da economía española e tamén o impacto da crise económica internacional dos anos setenta.

En segundo lugar, os datos sobre o turismo mostran un crecemento espectacular. En 1961 chegaron a España 7,4 millóns de turistas, cifra que aumentou a 14,1 millóns en 1964 e alcanzou os 34,5 millóns en 1973. Este incremento demostra que España se converteu nun dos principais destinos turísticos de Europa grazas a factores como o clima, as praias, os prezos baratos e a apertura económica do réxime. O turismo achegou grandes ingresos de divisas estranxeiras, favoreceu a construción de hoteis e infraestruturas e xerou emprego nas zonas costeiras. Ademais, permitiu un maior contacto da sociedade española cos costumes europeos, contribuíndo a unha certa modernización social e cultural.

A imaxe do SEAT 600 representa outro símbolo fundamental do desenvolvementismo. O coche foi o automóbil máis popular da época e simbolizou o acceso de moitas familias españolas ao consumo e a unha mellor calidade de vida. Grazas ao crecemento económico e ao aumento dos salarios, moitas persoas puideron comprar por primeira vez bens de consumo duradeiro como coches, electrodomésticos ou televisións. O “Seiscientos” tamén reflicte a expansión da clase media e o inicio dunha sociedade de consumo en España.

En conxunto, a táboa e a imaxe mostran como os anos do desenvolvementismo supuxeron unha profunda transformación económica e social. A emigración axudou a reducir o paro e achegou remesas económicas; o turismo impulsou o crecemento e a entrada de divisas; e o aumento do consumo simbolizado polo “Seiscientos” representou a mellora do nivel de vida. A pesar diso, este crecemento económico conviviu coa falta de liberdades políticas propias da ditadura franquista e con importantes desigualdades sociais e rexionais.

As reformas borbónicas do século XVIII

O Catastro de Ensenada

Dentro das medidas tomadas polos monarcas borbónicos destaca o Catastro de Ensenada, un proxecto fiscal impulsado durante o reinado de Fernando VI. Esta medida, que pretendía establecer un imposto único, atopou unha forte oposición da Igrexa e da nobreza, así como reticencias entre o campesiñado, ao verse ameazados os seus privilexios e temer unha maior carga fiscal.

Reformas comerciais e educativas de Carlos III

Entre as principais medidas adoptadas no seu reinado destaca a liberalización do comercio con América, que puxo fin ao monopolio de Cádiz e permitiu que numerosos portos españois participasen no comercio colonial, favorecendo así o crecemento dos intercambios. No ámbito educativo e cultural, Carlos III impulsou a creación das Sociedades Económicas de Amigos do País, entidades dedicadas ao fomento da agricultura, da industria, da educación práctica e do progreso económico, segundo os principios da Ilustración.

A Real Armada e o arsenal de Ferrol

Durante o reinado de Filipe V procedeuse á reorganización e modernización da Real Armada, e José Patiño estableceu os tres Departamentos marítimos (A Coruña, Cartaxena e Cádiz). Máis tarde, no reinado de Fernando VI, o marqués da Ensenada impulsou a creación do arsenal de Ferrol, que se converteu nun dos principais centros navais da monarquía borbónica.