O constitucionalismo español do século XIX: da Constitución de 1812 á Restauración

O constitucionalismo español do século XIX

O establecemento dunha constitución supón un dos aspectos principais do réxime liberal. A Carta Magna debe ser a lei suprema do Estado e referente de todas as demais. Nela deben quedar recollidos os principais principios políticos e os dereitos e deberes dos cidadáns. O grao de desenvolvemento destes principios e dereitos é o que determina o carácter de cada un dos textos legais que se implantan no país. O problema é que este carácter depende en gran medida do grupo que ten o poder do Estado no momento no que se redacta, polo que o resto dos grupos non adoitan aceptar como seu o texto, opoñéndose a el, xa sexa pola vía pacífica ou pola conspiración.

O constitucionalismo español do século XIX reflicte os vaivéns políticos que sufriu a implantación do Estado liberal en España. Neste proceso non se ve unha progresiva orde cronolóxica en canto ao establecemento das liberdades e dereitos que traería consigo o liberalismo, senón que se distinguen claramente unha serie de fluxos e refluxos nos avances cara a un sistema representativo.

Os cinco textos seleccionados son fragmentos das cinco constitucións decimonónicas que máis implantación tiveron. Os apartados recollidos aquí adoitan formar parte dos preámbulos, onde xa se establece unha certa declaración de principios sobre o carácter da Carta Magna que se redacta a continuación e faise referencia á soberanía.

A soberanía: do absolutismo ao liberalismo

Este concepto é un dos máis importantes na transición do modelo de monarquía absoluta ao modelo de monarquía constitucional, do absolutismo ao liberalismo. No absolutismo o soberano é o rei; fundaméntase na teoría da orixe divina do poder. Segundo esa teoría, o seu poder vén de Deus, por iso debe exercelo de modo absoluto. Co establecemento do liberalismo derrubarase esa idea.

A Constitución de 1812: a Pepa

A partir de 1808 inicia.se o proceso de substitución do modelo do absolutismo polo liberalismo. Esta revolución liberal arranca co inicio da Guerra de Independencia e a formación das Xuntas, que asumen a soberanía en nome de Fernando VII. Formarase unha Xunta Central que delegará o poder nunha Rexencia, e elixiranse os representantes para a formación dunhas Cortes, que se abrirán en Cádiz en setembro de 1810. Estas Cortes plasmarán os principios do liberalismo na nosa primeira constitución, que se promulga o 19 de marzo de 1812 en Cádiz, coñecida coloquialmente como a Pepa.

Este texto, do que se recolle un fragmento no Doc. 1, impón as ideas do liberalismo. Nel a soberanía reside na Nación (principio xa aprobado na primeira reunión de Cortes do 24 de setembro de 1810), entendida como a reunión de todos os españois, sen distinción de estamentos; é dicir, unha soberanía de tipo popular, que se exerce a través do sufraxio universal masculino, aínda que indirecto. Esta primeira formulación da soberanía foi moi criticada polos defensores do absolutismo e polos liberais máis moderados, que xa en Cádiz pedían unha soberanía intermedia entre o rei e as Cortes. Aínda así foi aceptada debido ás circunstancias especiais (Guerra de Independencia, falta do rei, etc.) e polo compromiso xeral entre liberais e absolutistas para organizar España nese momento; pero tardará tempo en ser aceptada plenamente, polo que no futuro se pasará a formulacións máis moderadas, como vemos nos textos propostos.

A constitución establece tamén a separación de poderes. O poder executivo reside no Rei e nos Secretarios. Os poderes do Rei foron limitados: pretendíase establecer unha monarquía moderada e hereditaria na familia Borbón, pero controlada para impedir a volta ao absolutismo. O rei nomea e cesa os Secretarios, ten veto por unha lexislatura, pero está controlado polo Parlamento, e ten iniciativa lexislativa. O poder lexislativo reside nas Cortes: é unha única cámara elixida por sufraxio universal masculino, aínda que indirecto. Para ser deputado hai que ter uns niveis de renda, o que a reserva para a burguesía e a aristocracia. Ten a función lexislativa e a de controlar ao goberno. As Cortes representan a vontade nacional e son a institución que exerce a soberanía en nome da nación. O poder xudicial reside nos tribunais de xustiza e establece códigos únicos en materia civil, criminal e comercial.

A Constitución de 1837

A Constitución de 1837 é obra dos progresistas, tamén denominados radicais, que durante a rexencia de Mª Cristina desexan romper definitivamente co Antigo Réxime. O país vivía unha guerra civil, a primeira guerra carlista (1833-1839), e rexíase polo Estatuto Real de 1834, o cal non permitira realizar transformacións profundas no Estado. O descontento dunha gran parte dos liberais era patente, pois grazas a eles e ás súas milicias urbanas a nena Isabel de Borbón seguía no trono, o cal era desexado polo seu tío Carlos de Borbón, irmán de Fernando VII e aspirante lexítimo a el segundo, tras a recentemente derrogada Lei Sálica. Esta situación de descontento estalou no verán de 1836. Varios sarxentos sublevados obrigan á rexente no Palacio da Granxa a substituír o texto de 1834 pola Constitución de 1812. Prodúcese unha nova intervención militar para forzar un cambio no goberno. Estes cambios, apoiados polo goberno do progresista Mendizábal, ían provocar unha importante transformación na política española.

Esta situación de desorde política alentou aos carlistas, que iniciaron unha serie de arriscadas operacións que, aínda que non obtiveron ningún éxito destacado, si deixaron patente a debilidade dos isabelinos. Consciente o goberno da necesidade de unión de todas as forzas liberais para derrotar ao inimigo absolutista e reaccionario, expúxose a redacción dun novo texto legal que fose aceptado tamén polos moderados. Froito deste desexo nace a Carta Magna de 1837. Nela recóllense algúns aspectos básicos do liberalismo, aínda que máis contidos que na de 1812, pois se trataba de buscar a complicidade dos seguidores do liberalismo doutrinario e do trono.

No referente á soberanía faise unha moderación en relación á Constitución de 1812. No texto alúdese á soberanía nacional cando afirma que é “a vontade da nación revisar, en uso da súa soberanía”, pero aparece no preámbulo e non no articulado. Ademais, a soberanía é exercida polas Cortes. Noutros artigos da Constitución establécese unha acción legal dual entre as Cortes e a Coroa, polo que se pode entender, en realidade, unha soberanía compartida co rei, xa que este tamén aumenta os seus poderes. Doutra banda, non se define o que é Nación, como en Cádiz (reunión de todos os españois), polo que se pode entender que a soberanía nacional xa non está no pobo e pasa a estar nas Cortes. Posteriormente, no articulado establécese que o poder lexislativo está compartido entre estas dúas institucións: rei e Cortes. Isto, unido ao feito concreto de que o rei seguirá retendo moito poder (escolle os senadores dunha lista tripla elixida polos electores e ten o dereito a disolver as Cortes), fai que esta Constitución se incline polo concepto da soberanía compartida, aínda que non se explicite claramente.

Doutra banda, a elección das Cortes efectuarase por medio dun sufraxio censitario e non universal masculino como na de Cádiz; é dicir, xa non participa todo o pobo. Este principio é propio do liberalismo doutrinario ou moderado, que concibe que a soberanía é froito dun pacto entre o príncipe e o seu pobo. O elemento máis destacado deste principio é o feito de que o parlamento e a coroa teñan poder lexislativo, tal e como se recolle nesta constitución. Os radicais ou progresistas non compartían estas ideas, pero o seu desexo de que os moderados aceptasen a nova situación levounos a ceder en asuntos tan fundamentais.

Outros aspectos principais desta constitución son:

• As Cortes son bicamerais, Senado e Congreso, con poder lexislativo, aínda que compartido co rei.
• O Senado é de elección real dunha terna presentada polos electores de cada provincia. Outro punto que cambia con respecto á Constitución de 1812, que establecía unha única cámara.
• Sufraxio censitario máis aberto (2,2 %) que no Estatuto Real, pero moi lonxe do sufraxio universal que defendía a de 1812.
• Recoñecemento de dereitos e liberdades máis restrinxidos que en 1812, pero moito máis desenvolvidos que en 1834. Así se implanta a liberdade de expresión.

A Constitución de 1837 estará vixente desde o ano en que se redactou ata 1845, na práctica ata 1843. Posteriormente resucitará no chamado Bienio Progresista (1854-1856), onde se expuxo a súa substitución por unha nova norma, a de 1856, moito máis apegada aos principios do liberalismo, entre eles o da soberanía nacional. Devandito proxecto chegou a ser aprobado, pero non se promulgou.

A Constitución de 1845

A rexencia de Espartero, que substituíu a Mª Cristina en 1840, acaba cunha insurrección protagonizada por sectores do progresismo contrarios ao rexente e, moi especialmente, pola rebelión de militares moderados acaudillados polo xeneral Narváez. O novo período de goberno que se abre coñécese como a década moderada e caracterízase, como o seu nome indica, polo goberno en solitario do partido moderado.

Ao principio do período, Narváez impulsa a aprobación dunha lei máis acorde co seu ideario, fundamentado na idea de que o rei, como elemento de contención do pobo, debe ter un importante papel na vida política, que se concreta no seu dereito ao veto, na posibilidade de destituír e nomear ao executivo, de disolver as Cortes e, moi especialmente, na capacidade de facer leis xunto coas Cortes. Esta nova Constitución apróbase en 1845.

Os seus principais aspectos son que a soberanía é compartida entre as Cortes bicamerais e o rei, tal e como se reflicte no fragmento do preámbulo que se mostra no documento da promulgación da nova constitución: “...en unión e de acordo coas Cortes…”. Ademais, o termo soberanía desaparece da constitución. Non se explicita claramente a separación de poderes: o poder executivo está por riba do lexislativo e do xudicial. Este poder executivo está en mans do monarca, que pode disolver as Cortes, ten iniciativa lexislativa, ten veto absoluto, nomea o Senado e disolve as Cortes. En canto ás Cortes, son bicamerais. O Congreso é elixido por sufraxio moi censitario e as condicións para ser deputado o reservan para a alta burguesía e a aristocracia. O Senado é de designación real, en número ilimitado, entre as grandes personalidades.

A nova constitución será a lei fundamental do Estado ao longo da maioría de idade de Isabel II, salvo durante o Bienio Progresista (1854-1856). Nese momento os progresistas tentaron desenvolver unha nova constitución, a “non nata” de 1856, que recolle en xeral os principios da de 1837, pero que non chegou a promulgarse. Tras este breve lapso, os moderados gobernaron alternándose no poder co novo partido da Unión Liberal, liderado por O’Donnell.

A Constitución de 1869 e a Gloriosa

A vixencia da Constitución de 1845 acabará coa Revolución de 1868, a chamada “Gloriosa”, a cal tratará de establecer un réxime democrático en España coa implantación do sufraxio universal. Esta revolución tratará de converterse nunha auténtica revolución burguesa que transforme o país nun Estado moderno. Seguindo o pactado por demócratas, progresistas e unionistas no Pacto de Ostende (1866), o goberno provisional que dirixen os xenerais Serrano e Prim convoca eleccións a unha asemblea constituínte, da que sairá a Constitución de 1869 en xuño. Esta lei recollerá toda a lexislación que se foi desenvolvendo desde setembro de 1868 para democratizar a vida do país e establece unha monarquía constitucional.

Neste texto aparece claramente establecido o principio de soberanía nacional exclusiva, tal e como se recolle no documento número catro, reservando ao rei un papel de árbitro político. Ademais, co establecemento do sufraxio universal masculino enténdese unha soberanía nacional de tipo popular.

A Constitución de 1869 non terá unha vida moi longa. Os acontecementos políticos e sociais farán que o réxime desemboque no primeiro intento de establecer unha república, para a cal Pi i Margall redactará un proxecto de constitución federalista, inspirada na do 69 pero dando forma a un Estado de república federal. Os golpes de Estado de Pavía e de Martínez Campos en 1874 poñerán fin ao Sexenio Democrático (1868-1874) e darán paso ao novo período coñecido como a Restauración.

A Constitución de 1876 e a Restauración

O novo sistema político, que devolverá aos Borbóns ao trono na figura de Alfonso XII, herdeiro de Isabel II, está construído por Cánovas del Castillo. Este político de ideoloxía liberal conservadora establecerá un réxime baseado no bipartidismo do partido conservador, o seu, e o partido liberal de Sagasta, que se irán alternando no poder mediante un sistema de fraude electoral baseado no caciquismo. O armazón legal fundaméntase na Constitución de 1876, realizada polo primeiro parlamento da Restauración, elixido nas eleccións que organizou o goberno provisional e que foron fraudulentas. A maioría conservadora elaborou unha constitución parecida á de 1845, pero con elementos da de 1869, e a súa principal característica é a súa flexibilidade pola súa ambigüidade, pois deixa a cargo de leis posteriores temas importantes.

Nesta Constitución a soberanía é compartida entre o Rei e as Cortes, que están “en unión e de acordo”. As Cortes son bicamerais, cun Senado elitista e un Congreso elixido por sufraxio censitario (universal masculino a partir de 1890). A figura do rei é inviolable, controla o executivo e parte do lexislativo, e convoca e disolve as Cortes. Ten iniciativa lexislativa e veto. Habería que esperar ao século XX para que, coa chegada da Segunda República, se establecese unha Constitución, a de 1931, que recollese o concepto de soberanía popular. Este concepto trataba de resaltar que a soberanía pertencía a todo o pobo, pois o concepto “nacional” fora utilizado en ocasións para sistemas que negaban os dereitos políticos a gran parte da poboación. Será neste réxime cando se chegue a unha auténtica democracia en España, ao establecer un auténtico sufraxio universal de homes e mulleres en 1931.