Castelao e o Grupo Galeguista: Narrativa, Ensaio e Teatro
Vicente Risco: foi unha figura controvertida que pasou de ser líder do grupo, director da revista Nós e un dos máximos teóricos do nacionalismo, despois de atravesar unha profunda crise cristiá e relixiosa nos primeiros anos da década de 1930. Tamén se afastou de forma progresiva do galeguismo, asumindo posicións intelectuais e políticas cada vez máis tradicionalistas e abandonando a cultura galega liberal.
A súa literatura foi influenciada polas correntes de vangarda artística. Coñecedor das etnografías que os seus contemporáneos estaban a desenvolver, foi a través da etnografía e da narrativa oral popular, ao que moldea de diversas formas nos seus contos, que el cantou a súa narrativa. Destacamos obras como Do if que é acontecido ao doutor Alvira (1919), nas que xa se rastrexan as pegadas da súa etapa pranacionalista: non existe a presenza de elementos galguistas, sotaxismo ou exotismo. Ademais, rompe coas temáticas enxebres da tradición folclórica.
Máis tarde, entre 1924 e 1926, Risco publica a primeira serie de relatos que comparten unha conexión coa cultura tradicional, un comentario didáctico e idolóxico. O Simbolismo viña viña foi publicado en 1924; O lobo da Xente publicouse en 1925; Traballo de ouro e traballo de alquitrán en 1925; e en 1926 publica Corte. Na obra O lobo dá Xente conxúganse o mito do lobisome e Traballo de ouro e traballo de alquitrán, sendo a primeira obra na que se combinan elementos relacionados co traballo que sostén o mundo: tesouros, agoxa... Pero nas dúas obras séguense fontes orixinais da narrativa popular.
Coa obra Vós e os Europeos, iniciará a narrativa satírica. Esta obra aparentemente está inacabada, e chegará ao seu cumio coa publicación en 1928 da súa primeira novela, O xogo do que, a obra máis inxenua da época.
Risco na obra Ensina presenta o perfil grotesco de tipos, persoas e grupos sociais representativos do mundo marxinal da cidade de Greyhound das dúas primeiras décadas do século XX. Na novela Cuenta inxenuamente, a inexplicable ascensión de Clidonio, símbolo animalizado da degradación que leva á sociedade burguesa, que se converte en maior de Auria. O xogo do que destaca polo seu contido variado e rico, a linguaxe cantada, a parodia dos discursos dominantes da sociedade de Matmata, do xornalismo... Con esta novela, o autor xa manifesta o caos dunha sociedade desarticulada, convertida en mais a.
No ensaio destacamos obras como Tory non nacionalismo (1920) ou o artigo We will inadata ou Mitteleuropa, publicado en 1934 no volume Runa, diferentes colaboracións publicadas de forma intermitente en xornais e froito dunha viaxe que Risco realizou en 1930 por Centroeuropa. O texto trata sobre as novas correntes sociais e a moda de Europa, onde se presenta dun xeito humorístico e irónico a desumanización da cidade.
Ramón Otero Pedrayo: cultivou todos os xéneros literarios, destacou como orador e colaborador habitual en múltiples xornais. Ademais foi poeta, ensaísta, dramaturgo, xeógrafo e historiador, e tivo un constante empeño pola narrativa.
Na poesía destacamos Bocarribeira, un volume que recolle versos doutro Pedrayo, outro e Versos xa lidos e cantados, e algúns poemas máis, recollidos na Escolma. Con respecto ao teatro, Otero Pedrayo compartirá cos membros das Irmandades da Fala os NRTIS por CRARA un teatro nacional, non obstante crecerá un teatro máis xa lido que xa será representado.
Máis tarde, en 1928, publica Estrela, una de as máis primeiras obras representadas, tratamento dun drama rural, o dun asasinato como labrego vello e rico, dun resultado que leva o enredo, que na dramaturxia supón un paso adiante, ao apagar as fórmulas estruturalistas do teatro, ao introducir digresións líricas e elementos escénicos de raíz simbólica en 1934.
No segundo Pedrayo traballou unha serie de obras das que hoxe máis coñecemos como face das dúas tradicións do teatro. Ao dar a arte teatral o xeito do Vós e os vosos non deben, como Namorarse, composto por Castelao, ademais do a coreografía, a importancia do cargo, as máis caras, tarde máis na música... Da fase posguerra destacamos outras obras desnganadas, Ou do primeiro. Coa xunta ensaio, a novela será a súa principal producción, e non a súa que vai a erudición, ademais cultivou temáticas como o ensaio sobre xeografía, libros nos que se atopan viaxes como Os plirinaxes ou Os Vieira da Saúde, unha evocación biográfica de diferentes persoeiros, algúns compañeiros galeguistas fusilados no ano 36 ou no ensaio exiliado.
Destacamos Historia e cultura, que non está galega. Non está publicado porque non está dirixido a ningún grupo galeguista. Nel está describindo a fisionomía do ensaio da nosa terra e a evolución da cultura, cun lirismo acendido.
Outro dos xéneros nos que traballou Otero Pedrayo é a narrativa, con carácter de novela eclesiástica da contemporánea, permitindo mesturar a erudición, o texto lírico, a evocación e a historia paisaxística, a intuición analítica, xa que trata a determinada realidade social e o subxectivismo.
Nos outros tres tipos de narrativa atopamos a novela histórico-cultural, que é unha evocación cultural na que o histórico predomina sobre a acción novelesca. Entre as máis destacadas está Romaría, a novela Cómo ou a De Xelmírez, que converte a Xelmírez nun emblema da pulsión relixiosa e da súa mediaval Galicia europea, vocación a través do Camiño de Santiago. Tamén destacamos outra que é Fra Verno, que ofrece unha Galicia percorrida polos europeos do século XVIII e XIX, comezos culturais e de referencia do ambiente romántico europeo.
Histórico-estruturalista: a novela está estruturada en relatos que forman un todo homoxéneo, é dicir, a súa contorna é tanto histórica como xeográfica, que recorre os procesos de decadencia dos da súa fidalguía tradicional, rural e galega, no marco dos anos do cambio central do século XIX ou XX, un período de transición, pola súa fábrica temática.
As dúas relacións e persoas posúen unha elaboración moi definida e certa psicoloxía, que na súa mínima expresión eran simples soxeitos para expresar a canción ou as ideas.
En relación a un relato curto publicado noutra obra en 1925, a que titula Mantos, om libr, xa podemos apreciar o rural como conxunto ligado con actores e paisaxe, O purgatorio. Outro relato curto, De D. Ramiro, posúe a primeira temática satírica, moi apreciada polos persoeiros, non actores, un lime tan como saltito.
Máis tarde, en 1928, publica a súa primeira novela chamada Os camiños da vida, novela que está formada por tres partes: