Cantigas Medievais Galegas: Burla, Santa María e Prosa

1. Cantigas de burla

1.1. As cantigas de escarnio e maldicer

O terceiro xénero maior das cantigas medievais está constituído por aquelas que foron escritas cunha finalidade satírica e burlesca. As cantigas de burla adoptan, en xeral, unha tonalidade chocarreira e buscan o ataque persoal e a ridiculización da outra persoa. Os poetas medievais distinguían dous tipos de cantigas de burla:

• As cantigas de escarnio: utilizaban palabras con dobre sentido e satirizaban de forma indirecta.
• As cantigas de maldicer: eran un tipo de sátira directa e clara.

A distinción destes dous tipos de cantigas de burla é un pouco complicada, polo que as globalizamos e dicimos simplemente cantigas de burla.

1.2. Tipos de cantigas de burla

• Sátira política:
  • Críticas aos cabaleiros que entregaron os seus castelos a Afonso III.
  • Críticas de Afonso X aos nobres que o traizoaron e lle negaron a súa axuda na guerra de Granada.
• Sátira literaria:
  • Enfrontamentos entre xograres e trobadores.
  • As parodias do amor cortés (ridiculizan a linguaxe empregada nas cantigas de amor).
  • O "ciclo das amas tecedeiras" (ridiculizan ás criadas).
• Sátira social, de tipos e costumes:
  • Críticas aos infanzóns e aos cabaleiros pobres.
  • Críticas aos clérigos, frades e monxas.
• Sátira obscena: falan do acto sexual creando risa.

1.3. A lingua e a forma das cantigas de burla

Caracterízanse pola súa linguaxe directa, adecuada aos temas que desenvolven. Utilizan un léxico concreto cun rexistro vulgar. Carecen dunha métrica e dunha estrutura formal fixas; polo xeral son moi parecidas ás cantigas de amor, pero tamén teñen trazos das cantigas de amigo tradicionais.

A estrutura consta dunha primeira estrofa que presenta o motivo central, onde se satiriza ao personaxe principal, e no resto se segue satirizando ao personaxe mediante recursos paralelísticos. O recurso máis usado é o equívoco, que consegue o xograr co dobre sentido das palabras.

2. Os xéneros menores

• A pastorela: foi un xénero moi cultivado en Francia e na Provenza. Trata dun encontro entre un cabaleiro e unha pastora e representa a posibilidade de amor entre un nobre e unha vilá.
• O lai: son cinco textos transmitidos polo Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa.
• O pranto: composición na que o trobador expresa a dor pola morte dunha persoa e loa as súas calidades.
• A tenzón: texto dialogado a dúas voces, que corresponden a dous autores distintos que interveñen de forma alterna.
• O desacordo: caracterízase pola falta dun esquema métrico e é unha variedade da cantiga de amor.
• O sirventés moral: expresa o rexeitamento radical pola marcha do mundo e lamenta a dexeneración e a corrupción dos costumes en que cae a sociedade da época.

3. Cantigas de Santa María

3.1. Características da obra

É unha representación medieval de vertente relixiosa. Trátase dun conxunto de 427 composicións que se agrupan en tres bloques:

• Cantigas narrativas: narran presuntos milagres feitos pola Virxe.
• Cantigas de loor: loan as calidades da Virxe.
• Unha serie heteroxénea de cantigas: son dous prólogos en verso e un final que rompen co esquema da obra.

3.2. Estrutura

As cantigas narrativas seguen este esquema:

• Epígrafe ou razón, que resume a cantiga.
• Refrán, que transmite unha lección moral e relixiosa.
• Cobras ou estrofas.

E o seu contido inclúe:

• Un resumo do que narra a cantiga, expresado na epígrafe ou razón.
• Unha breve presentación do protagonista.
• Unha formulación do problema que incumbe ao protagonista.
• Unha intervención da milagreira Virxe que resolve o problema.
• Unha lección moralizante final.

As cantigas non narrativas destacan as chamadas "de loor", que expresan devoción á Virxe e están cheas de tópicos sobre as súas virtudes.

3.3. Métrica

O tipo de estrofa máis empregado está composto por un estribillo inicial (AA), tres versos monorrimos (bbb) e un verso final ou de volta en rima co refrán (a). Sobre este modelo pode variar algunha rima. O verso máis utilizado é o de 14 sílabas, dividido por unha cesura en dous hemistiquios de sete sílabas cada un.

3.4. Fontes

O equipo dirixido polo rei Afonso X valeuse de fontes moi diversas: unhas orais e outras escritas, unhas populares e outras cultas, e unhas peninsulares e outras europeas.

3.5. Motivacións

• Motivación relixiosa: a devoción sincera do rei cara á figura da Virxe.
• Motivacións de índole política: aumentar a riqueza e o poder de Santiago de Compostela.

4. A prosa medieval

Os primeiros textos en prosa escritos en galego-portugués datan do século XIII e foron versións de textos bíblicos. A prosa literaria aparece máis tarde e vincúlase ás Cortes reais e nobiliarias. A imposición do castelán a partir do século XV puxo fin ao emprego do galego.

No conxunto dos escritos prosísticos galaico-portugueses medievais faise a seguinte distinción:

4.1. Prosa propiamente literaria

• Ciclo bretón ou artúrico: "A demanda do Santo Grial", "O libro de Tristán", "O libro de Merlín".
• Ciclo clásico ou troiano: "Crónica troiana" e "Historia troiana".
• Ciclo carolingio: "Milagres de Santiago".

4.2. A prosa historiográfica

• "Os libros de linaxes": catro catálogos escritos en Portugal.
• Traducións galegas: "General Estoria" e "Crónica Xeral".
• Outros textos: "Crónica Xeral Galega de 1344".

4.3. Prosa hagiográfica

• "Os milagres de Santiago".
• "A crónica de Santa María de Iria".

4.4. Prosa tabeliónica

• Ordenamentos xurídicos (Sete partidas de Afonso X).
• Regulamentos de confrarías e gremios (Libro dos cambeadores de Santiago).
• Diversos tipos de escritos notariais (doazóns, testamentos, etc.).
• Manuais ou tratados para aprender o oficio (Tratado de albeitaría).
• Libros de contas (Libro das posisóns do Hospital dos Pobres da vila de Muros).