As Cantigas de Santa María de Afonso X o Sabio

A lírica relixiosa e Afonso X o Sabio

Afonso X foi a figura máis destacada na cultura medieval da Península xunto co seu neto Don Dinís de Portugal. Este rei fixo unha gran achega de calidade á nosa lírica profana galego-portuguesa, con 44 cantigas nas que abundan as de escarnio e maldicir. Dentro deste ámbito lírico atopamos unha obra fundamental e unha das mostras máis significativas e importantes da literatura relixiosa na Idade Media: as Cantigas de Santa María (427 composicións de louvanza á Virxe destinadas a ser cantadas). Esta recompilación foi creada polo rei e polo equipo que tiña ao seu servizo. Ademais de ter unha fonda repercusión literaria, tiñan unha clara intención propagandística a favor deste gobernante para mostrar o prestixio e o poder da corte toledana.

Importancia das Cantigas de Santa María

As Cantigas de Santa María posúen unha enorme transcendencia que se pode analizar desde diferentes perspectivas:

• Punto de vista artístico: son un exemplo senlleiro de obra de arte integral, xa que conservan a notación musical e magníficas miniaturas que ilustran e decoran os textos (algo moi pouco habitual nas cantigas profanas).
• Punto de vista literario: representan o desenvolvemento cumio da poesía trobadoresca e a súa confluencia coa tradición culta europea.
• Punto de vista lingüístico: o feito de estaren redactadas en galego-portugués outorgoulle un prestixio sen precedentes á nosa lingua na Idade Media.
• Punto de vista relixioso e político: defenden a relixión cristiá e a fe nela en contraste coa fe musulmá, lexitimando asemade a coroa castelá.

Fontes e grupos temáticos

A respecto dos temas, os autores destas composicións baseáronse en diversas fontes, como as experiencias persoais do rei e dos seus colaboradores, narracións orais de milagres e textos haxiográficos latinos. Pódense agrupar nos seguintes bloques temáticos:

• Temas tradicionais: milagres coñecidos e difundidos nos diferentes centros relixiosos de Europa.
• Temas de lascivia: situacións nas que, malia os pecados cometidos, a fe sincera na Virxe concede o perdón.
• Temas populares: relatos nos que o arrepentimento dos delincuentes e pecadores serve para acadar a salvación.
• Asuntos triviais: intervención directa da Virxe para solucionar pequenos problemas cotiáns dos seus devotos.
• Asuntos fantásticos: intervencións milagrosas da Virxe en casos extravagantes ou prodixiosos.

Os catro códices conservados

Estas composicións consérvanse na actualidade grazas a catro códices fundamentais:

1. Códice To (Toledo): custodiado hoxe en día na Biblioteca Nacional de España en Madrid, con 128 cantigas con música.
2. Códice E (Códice dos Músicos): conservado na Biblioteca do Escorial de Madrid, con 417 composicións.
3. Códice T (Códice Rico): tamén presente na Biblioteca do Escorial, con 193 cantigas acompañadas de notación musical e miniaturas.
4. Códice F (Florencia): conservado na Biblioteca Nacional de Florencia, un manuscrito incompleto con 104 cantigas.

Tipoloxía e estrutura formal

As composicións presentes nesta escolma caracterízanse pola variedade de contidos, pero cun elemento unificador común: a glosa á Virxe e a compasión coa que intercede perante Deus para favorecer os seus seguidores e devotos. Desde o plano lingüístico salientan pola súa gran riqueza léxica, mentres que desde a perspectiva formal divídense en dúas grandes tipoloxías:

• Cantigas líricas (ou de loor): distribuídas habitualmente de dez en dez, imitan as cantigas de amor profanas. Nestas obras, a Virxe asume o papel da senhor á que o poeta rende vasalaxe e amor devoto.
• Cantigas narrativas (ou de milagres): teñen unha marcada finalidade didáctica e moralizante. Seguen unha estrutura fixa: breve introdución, presentación do personaxe que peca e implora axuda á Virxe, intervención salvadora de María e posterior louvanza da súa figura por parte de todos os presentes.

Aspectos métricos e obras senlleiras

A maioría das Cantigas de Santa María presentan forma de refrán cunha estrutura estrófica diferenciada das creacións profanas. Os seus versos oscilan entre as 4 e as 17 sílabas métricas, sendo o verso de 14 sílabas (alexandrino) o máis empregado. A forma estrófica máis frecuente é o zéxel, aínda que tamén se rexistran outras estruturas como o rondel e a balada.

Exemplos destacados de cantigas

Entre os relatos e milagres máis sobranceiros consérvanse pezas como:

• O monxe de Armenteira
• A abadesa preñada
• O naveiro fornicador
• O galán que se volve impotente
• O mozo que corta un pé con que pegara unha patada á súa nai